Flutura Açka mbledh në një libër vargjet e shkruara vitet e fundit, duke bërë një “Ftesë për flirt”
Dashuria më preku në buzë/Aq ëmbël sa duron shpirt’ i mjerë/Por sakaq u ndez u bë shpuzë/E jetojn’eter… Flutura Açka i ka përkthyer me mendje këto vargje të Robert Frost. Dikur burrat shkruanin vargje të mrekullueshme dashurie për femrat, këtë ia kujton dhe Tagora. Në një kohë që mbart gjithnjë e më pak poezi brenda saj, Açka hyn tek ata që vazhdojnë të shkruajnë vargje sa herë kanë një fletë bosh përpara, pavarësisht ku ndodhen. Pas debutimit në prozë me disa romane që janë pritur mirë nga kritika, duke krijuar një rrëfimtare ndryshe në letrat shqipe pas viteve ’90, Flutura Açka ka vetëm pak ditë që ka ardhur për lexuesin me një libër me poezi. “Ftesë për flirt” përmban poezi të reja shkruar vitet e fundit, të cilat ajo i mblodhi një ditë bashkë për t’i sjellë në një libër, e duke i quajtur një ftesë për flirt, pasi kjo e fundit është ndjesia më e mirë që poezia provokon shpesh brenda nesh.
E quani “Ftesë për flirt”, rikthimin tuaj sërish në poezi pas disa viteve ku keni hulumtuar me prozën. Çfarë ka brenda kjo ftesë…?
Janë përgjithësisht poezi të reja, të shkruara vitet e fundit, të cilat nuk isha kujdesur t’i tufëzoja për një libër, ndoshta ngaqë ende nuk e kishin një atmosferë për të qenë të gjitha bashkë. Unë shkruaj poezi vazhdimisht, por jo pa ndjesë them se gati i harroj për shkak të mahnitjes së shpeshtë nga proza. E pra, paskam pasur kaq nevojë për poezinë. Është një libër me një sens të dukshëm erotik, të paktën nga leximi i shpejtë i tij, por po aq një libër me një nerv social, që u bën disa prej poezive të vëllimit që ta zhbalancojnë sensin e tij. Një vëllim që ka trazimin tim të viteve të fundit, që mund të kuptohet edhe nga ditët kur janë shkruar poezitë, që e shoqërojnë botimin. Është shumë e vështirë të flasësh për poezinë, ta kategorizosh apo ta shpjegosh atë, së paku unë nuk mundem dot. Mendoj se poezitë e këtij vëllimi janë vazhdim i asaj natyre që është paracaktuar në pesë vëllimet e mëparshme poetike të miat, nga është krijuar lidhja e parë me lexuesin. Por natyrisht, flasim për një tjetër nivel maturimi, që lidhet me pjekurinë time letrare; e di, nuk janë poezi për masën, por as poezia nuk është art për masën, është shumë e brishtë dhe kryeneçe.
Si është ky rikthimi sërish te poezia, pas shkrimit të prozës… Ka ndryshime në këto kthime?
Janë gjendje të ndryshme, edhe në të shkruar, edhe në raportin me lexuesin. Në poezi ke më shkujdesje, ose për ta thënë më saktë, ke një lloj qetësie kur e boton, po sa paqetësi kur e shkruan. Kjo vjen ngaqë poezia është thelbi yt, shumë më afër teje, ka format, frymën, ahtet e tua, dhe ngaqë je më së shumti vetvete dhe më afër së vërtetës, nuk e ke shqetësimin se si do të reagojë lexuesi. Kjo edhe sepse lexuesi i poezisë, është një lexues besnik i yti, jo çdo lexues, është lexues poezie, dhe ky pakt është vendosur me herët, dhe nuk ke asnjë drojë të vazhdosh bisedën ku e ke lënë me të. Sado të eksperimentosh me poezinë, ajo ka spontanitetin, nervozizmin, ritmin, hovin, në njëfarë mënyre, ADN-në e qenies tënde. Ndërsa proza, ngaqë është kryekëput trill, ti ke drojën e pritshmërisë së lexuesit. Ankthi është më i madh dhe pritja më e gjatë, pasi do më shumë kohë të përtypet e të perceptohet. Kurse në dashurinë me poezinë ti e merr menjëherë shpërblimin, të mirë a të keq, varet nga poezia që ke ofruar. Megjithëse jam një shkrimtare e dashuruar me prozën tani, e di, se asnjë gjendje nuk mund të krahasohet me atë të poezisë, kjo për faktin se trazohen sensorë me ndjeshmëri shumë më të lartë sa ç’është proza dhe e përditshmja, që është vetë një prozë e rëndomtë.
Jeni më e hapur në këtë libër, flisni për seksin, ëndrrën. Ka një moment kuptimi që këto biseda mund të bëhen hapur… Pse tani kjo qasje më e hapur?
Ky libër nuk ndryshon shumë nga qasjet e mia të mëparshme ndaj seksit dhe sensualitetit në përgjithësi; e kam dëshmuar herët me prozën time. Flas për ata që e kanë lexuar, e dinë se “hapja” ime ndaj temave tabu, ka qenë shumë më herët. Dhe kur flas për erotikën, që duket se është shtjella ku vërtiten më së shumti vargjet e këtij libri, kam parasysh atë metafizike, e sjellë në vibrime të tilla, që për një që di ta shijojë poezinë, t’i kthehet edhe në vibrim fizik. Por jo mua vetë. Edhe poezia, si shkrimëria në përgjithësi, është thjesht trillim, por një trillim me qasje të forta të një subkoshience të trazuar, shumë afër thelbit tënd njerëzor, me pak rrëfim e me shumë intensitet, me pak fjalë dhe me shumë ndjeshmëri, me pak rreshta, por me shumë marrafrymje, nga ato të njeriut të robëruar nga nevoja për të përjetuar një çast të pazakontë dhe jashtë rutinës. Letërsia erotike nuk ka për detyrë të çlirojë mendjet, as t’u injektojë trupave adrenalinë, ajo thjesht hyjnizon atë çfarë njeriu e përjeton, edhe më tej akoma, i jep asaj një dimension gati të pavdekshëm dhe të përsëritshëm. Ti prandaj edhe lexon e rilexon një poezi: thjesht je në kërkim të atij sentimenti. Çdo çast erotik vdes, zëvendësohet nga tjetri e nga tjetri, ndryshe nga përvoja fizike, poezia në metafizikën e saj, e bën atë të përsëritshëm dhe superan. Flas për poezinë erotike, dhe poezitë e mia erotike kanë atë perceptim që kam unë për erosin, që mund të jetë i ndryshëm nga poetë të tjerë, dhe i ndryshëm nga çdo njeri, kështu që poezinë time e lexon dhe e pranon ai që ka po të njëjtë gjatësi vale në pranimin e seksit, të dashurisë dhe seksdashurisë, një koncept ky me të cilin merrem në këtë libër. Është tjetër seksi, është tjetër dashuria, dhe tjetër seksdashuria.
Kur një autore flet hapur dhe kur ajo është femër, shpesh shoqërohet me debate. A është shoqëria jonë e hapur ndaj leximeve të tilla?
Shoqëria jonë nuk merret shumë me këto debate, fatkeqësisht. Do të kishte qenë mirë të merrej shumë e më shumë, por e ka brejtur politika të gjithë hapësirën e debatit dhe arteve, edhe letërsisë mes tyre, i mbetet shumë pak vend. Unë kujtoj kur botova “Kukullat nuk kanë Atdhe”, m’u bënë shpesh pyetje nga gazetarët, se si ishte e mundur që një grua me skrupuj, e cila edhe skuqet ndonjëherë, një grua me kurajë, por me një drojë (po themi, morale), shkruante aq hapur dhe me atë fjalor që kam shkruar në atë libër. Për ca u duk fundi i botës, për ca të tjerë një letërsi kryefund pornografike. Përgjigjja ime është e thjeshtë: ose këta njerëz nuk e dinë se ç’është pornografia, ose nuk e kanë lexuar veprën, ose nuk dinë të lexojnë letërsi. Letërsia nuk ka të tilla barriera, letërsia është pafund, krejt e pafund. Një shkrimtar nuk mund të gjykohet kurrë se me ç’gjuhë, me ç’mjete dhe deri ku shkon me fjalorin e tij. Lexuesi ka për detyrë ta marrë ose ta lërë, kritika ka për detyrë ta cilësojë ose jo letërsi. Të tjerat, risku dhe privilegji, janë të shkrimtarit. Letërsia nuk ka moral, gjykimet mbi të janë morale, dhe ky është ndryshimi. Por sigurisht, kur pyesni, ju keni parasysh debatin e fundit mbi vëllimin “Vrima” të koleges sime, Rita Petro. Debati degjeneroi deri në poshtërsi, duke fyer dhe anatemuar poeteshën. Me çfarë të drejte? Nëse duhej gjykuar çmimi, pra nëse e meritonte ose jo, ky është një debat tjetër, por jo të denigrosh e të fyesh dhe të lëndosh artistin. Për mua ishte një debat i papranueshëm, dhe që tregon se niveli ynë i debatit është në kufij të mjerueshëm. Por më e keqja për mua ishte mosmbrojtja e poeteshës që iu bë pas debatit, nga vetë ata që ia dhanë çmimin. Më falni, por ç’donte të thoshte shpjegimi se çmimi iu dha për dizajnin dhe arsyetime ishin qesharake, duke e lënë të vetmuar poeteshën para furtunës baltuese. Poetesha ka shkruar një libër dhe ti si juri duhet ta mbrosh librin, ose ndryshe mos ia jep çmimin, kur nuk je i sigurt që e mbron. Ose çmimi yt është i dyshimtë, ose ti je i paaftë. Unë e ndoqa debatin nga larg, pasi ka kohë që kam hequr dorë nga kimia me çmimet shqiptare letrare, por qëndrimi im është ky që sapo shpjegova: në vend që kjo Shqipëri të merret me hajdutët që po e zhveshin vendin, i tregon një poeteshe se si duhet ta shkruajë vargun dhe se sa turp është fjala “vaginë”, a thua se kanë dalë nga sqetulla këta njerëz.
Poezia në një farë mënyre, është një histori. Nëse do të veçonit historinë e njërës prej tyre, cila do të ishte?
Po, është poezia “Orë e shurdhimit”. Po jap vetëm pak vargje të saj: “Në rrugën e madhe fryn erë,/në heshtjen e madhe bën zhurmë,/në lindjen e madhe ka shtrëngatë,/në prehjen e madhe ka kryengritje…/ Ç’e ka këtë ngut kjo botë,/që derdh paqetësi,/mbi turrin tonë?…” Poezia mban datën 4 shkurt 2011, dhe padyshim ka tronditjen time të ngjarjeve të 21 janarit të rëndë të atij viti, ku katër shqiptarë të pafajshëm u bënë kurban nga politika majtas dhe djathtas. Poezitë e mia janë të shkruara të gjitha me dorë, dhe janë në dorëshkrimet e mia bashkë me datën kur janë shkruar; një pjesë të tyre i kam lënë me datë edhe në libër enkas, ato bartin edhe gjendjen time, shumë prej tyre janë shkruar në rrugë e sipër. Fabulat e fshehura pas tyre, përtej fshehtësisë, janë histori që rrëfehen me një ndjeshmëri, që vetëm poezia mund t’ia dalë. E ndiej si një pasuri të madhe në jetën time këtë sinergji që të shkakton poezia, edhe pse shpesh ajo shpjegon gjendje të ulët të presion tim psikologjik. Por fundja poeti është një qenie biologjike, një qenie që mendon, por ndryshe ka të tjerët, thjesht ka dëshirë t’i thotë me zë të lartë ato që mendon, dhe t’i ndajë me të tjerët përpëlimat e tij.
Duket sikur shkruhet gjithnjë e më pak poezi sot. Si e shihni atë çfarë ndodh me poezinë jo vetëm në vend?
Kudo shkruhet më pak poezi sot, tirazhet e vëllimeve poetike janë qesharake; edhe në mes të Nju Jorkut madje botohen 500 kopje. Në Shqipëri, për fat, lexohet shumë më shumë nga ç’mund ta mendosh prej atij numri të kufizuar lexuesish që kemi. Ditët e fundit isha në një takim me Adonisin, poetin e madh sirian, në qytetin e Hagës dhe salla ishte plot. Por po flas për Holandë, ku njerëzit janë aq të lidhur me librin, ku rrallë ka familje pa bibliotekë. Te ne shkruhet poezi shumë, dhe ka poetë shumë të mirë, por nuk kanë fatin që poezitë e tyre të jenë publike. Nuk ka lexime publike të organizuar nga struktura të vërteta që merren me kulturën. Përveç Poetekës, që bën një punë shumë të lavdërueshme për ta mbajtur bërthamën e poezisë shqiptare sot, nuk shoh ndonjë shenjë tjetër. Poezinë, letërsinë dhe artet shqiptare i grinë klanet, inferiorët dhe mungesa e fondeve. Si mund të bësh poezi, letërsi dhe arte në këto kushte?
Ka një traditë në poezinë shqipe. Sa ndihmuese është kjo traditë, dhe cili është vendi i saj sot?
Më kujtohet në fillim të viteve ’90, njëri prej autorëve të rinj të asaj kohe, i cili nisi të shkëlqejë, nxitoi të bënte thirrje për përzvaltjen e traditës së poezisë, me cilësime se Naim Frashëri, Çajupi dhe ca mjeshtër të tjerë shumë përpara nesh, ishin të palexueshëm, se të tjerët më pas as kishin ndonjë vlerë, e të tjera. Në fakt, ai vetë nuk ndriti ndonjë gjë, edhe pse u përpoq të bindte njerëzinë shqiptare se poezia fillonte prej nesh, pra prej nesh të viteve ’90. Ne kemi një traditë të mrekullueshme në poezi, nuk po flas fare për lirikën tonë popullore, ndër më të pasurat dhe më befasueset mbi dhe; një poezi mahnitëse. Lista e traditës sonë është e gjatë, dhe i kthehem shpesh, por mjafton të përmend Migjenin. Çdo komb do ta kishte për nder të kishte në historinë e letërsisë së tij një poet të përmasave të tij. Shumë pak përmendet. Më në fund u botua Camaj në Shqipëri, të tjerët janë në programe dhe të botuar rastësisht nga botues që përpiqen t’i mbajnë në treg. Kur në fakt, poezia e traditës, dhe vetë autorët e traditës, duhet të ishin në projekte shtetërore për botime shteruese dhe të jenë në vitrinën shqiptare në mënyrë të përhershme. Kur kjo ndodh me traditën, mendoni se ç’ndodh me poezinë e re shqipe. Keni parë ju ndonjë shkrim pretencioz për poezinë e sotme shqipe? Edhe nëse ka, ka vetëm për rrethin e miqve.
Lexon poezi? Cilët janë poetët që lexon ende sot?
Ju thashë sapo kisha rastin të rifreskoja Adonisin, kohët e fundit rilexova Hamletin, sepse më duhej për një shënim timin. Mbrëmë, për fat të mirë, kam lexuar poezi nga Tagora, një poezi ku fliste për trupin e gruas, dhe mendova se sa bukur kanë shkruar ndonjëherë burra të dashuruar për ne, gratë. Madje, një poezi të Robert Frost e fiksova dhe e përktheva me mend. Ka të ngjarë të mos jetë përkthim i saktë, por ka ritmin që më mbeti në mendje:
Dashuria më preku në buzë,
Aq ëmbël sa duron shpirt’ i mjerë
Por sakaq u ndez u bë shpuzë
E jetojn’eter.
Cili është libri i fundit me poezi që keni lexuar nga një autor shqiptar?
Poezi lexoj më pak tani, por mbetet një nga dashuritë e mia. Libri i fundit që kam redaktuar dhe me të cilin jam marrë gjatë dhe e kam shijuar, është vëllimi poetik i poetit të mrekullueshëm, Dhimitër Pojanaku “Lumenjtë kthehen në shtëpi”, një triumf i poetit, por që media nuk i dha vëmendjen e duhur. Kritika jo se jo. Unë lexoj me ëndje (ndonjëherë edhe përmes medias sociale) Demir Gjergjin, Alban Balën, Manjola Brahaj, Lisjana Demiraj, Alfons Zenelin, Lindita Komani. Mezi po pres të lexoj librin më të ri poetik të Linditë Ahmetit, një poeteshë ndër më të mirat shqiptare dhe natyrisht në pritje të librit të ri poetik të Natasha Lakos. /Shqip
