Zhuri është fshati më i madh në Kosovë. Kryetari i këtij fshati, Behar Begaj ankohet për mungesë të ujit të pijshëm kur dihet se vetëm pak kilometra më poshtë ka ujë të mjaftueshëm, ai i Vërmicës që derdhet në lumin Drini i Bardhë. Fshati si i vetmi lokalitet në Kosovë ende ruan dhe kremton shumë festa të vjetra, festat e motmotit, festat pagane, siç janë: Festa e pranverës “Verzet”, Shëngjergji, Jeremia etj. Kjo edhe e dallon këtë fshat në gjithë Kosovën për ruajtjen e traditës. Dikur thuhej se Zhuri ka pasur edhe hekurudhën, brenda fshatit ku kanë qarkulluar tramvaji, ajo traditë e qytetërimit të këtij fshati haset edhe në gjurmimet arkeologjike. Tramvaji i asaj kohe thuhet të këtë lëvizur përmes kuajve, sepse tradita e kuajve në këtë anë ende e ka rëndësinë e madhe, shkruan gazeta Kosova Sot.

Zhuri ka pamjen tërësisht të re dhe i ngjan një qyteze të madhe. Ky vendbanim është tejet i vjetër dhe interesant. Zhuri lidhej me rrugën “Via Egnatia”, që ia siguroi një perspektivë të mirë. Ndërkaq, rruga Ferizaj-PrizrenZhur-Kukës bëri që Zhuri në fund të shekullit XIX dhe në ?llim të atij XX,të përjetojë një transformim të vërtetë. Burimet historike dëshmojnë se emrin e mori nga rëra e imtë dhe kështu e ?lloi jetën e një vendbanimi me shtatë shtëpi, kurse më pastaj zgjerohet e rritet dhe bëhet qendër e rëndësishme ekonomike dhe kulturore ndërmjet Prizrenit dhe Shkodrës. Që në kohë të ndryshme, banja publike, bujtinat, spitali dhe shkolla katërvjeçare që daton nga viti 1926, kurse ka zana?llë shumë më të hershme, e të tjera, janë dëshmi e së kaluarës së begatshme kulturore të këtij fshati. Traditën e vjetër kulturore zhurjanët përparimtarë e ruajnë edhe sot, ndonëse koha e ndërroi mënyrën e jetës së tyre dhe shtroi kërkesa të ndryshme. “Luftërat dhe shkatërrimet e mëdha ekonomike, ndikuan që zhurjanët të marrin rrugën e kurbetit, kah qendrat e ndryshme të Evropës, e veç- mas kah Stambolli e Selaniku”, pohon Bedri Hoxha. Kurse Çerkin Bytyçi pohon se Zhuri, në këtë sferë gëzon traditë të lashtë dhe tejet të suksesshme. “Banorët e këtyre anëve janë të njohur për traditën e begatë kulturore të ruajtur dhe të kultivuar me kujdes në popull. Prandaj, banorët e sotëm të Zhurit, në vazhdën e traditës së tyre, edhe po zhvillojnë aktivitet të dalluar në mënyrë që ta pasurojnë sa më shumë jetën kulturore”

Kurbeti la SHKA-në “Emin Duraku” me vetëm katër djem

Bytyçi thotë se ky vendbanim me të drejtë krenohet me Ansamblin “Emin Duraku”, i cili me aktivitetin e vet të dendur 60-vjeçar i ka kontribuar me të madhe a?rmimit të kulturës sonë në vende të ndryshme. “Përmes kësaj vatre kulturore është vazhduar tradita e lashtë e zhurjanëve në krijimtarinë kulturore, që gjithashtu në këtë trevë daton që nga koha romake, e që ka zana?llë shumë më të hershme. Janë të njohura grupet popullore endacake që para më se 700 vjetëve organizonin ceremoniale për mysa?rët e huaj, për tregtarët dhe merrnin pjesë nëpër ahengje të ndryshme të këtushme”. Mirëpo, ky fshat ende tashmë po shënon një dhembje të përbashkët e ajo është kurbeti. Sa u përket institucioneve, Zhuri ka shkollën fillore me 1000 nxënës. Por, ajo që e dallon këtë fshat është Ansambli i Këngëve dhe valleve ‘Emin Duraku: kjo është SHKA e parë, e cila përmes shumë aktiviteteve që ruan dhe kultivon këngët, vallet autoktone të Zhurit, kultivon rite,e zakone autoktone. Ky ansambël shpesh edhe bën identifikimi e kësaj tradite të këtij fshati. Hajdar Elezkurtaj, kryetari i këtij ansambli, për “Kosova Sot” tregon se me këtë ansambël kanë arritur rezultate në tërë botën.

“Më brengos shumë se tani ansambli nga 30 vajza e 30 djem sa kam pasur ka mbetur vetëm me 4 djem. Të gjithë të tjerët fati ka dashur e kanë lëshuar Kosovën me familje, Nëse vazhdon kështu ne do të mbetemi ansambël i djemve”, shpjegon Elezkurtaj. Ai thotë se u bë një dekadë që nxënësit po ushtrojnë në korridor të shkollës tek banjat dhe aty ajri është i papastër dhe anëtarët e këtij Ansambli mezi presin të ikin nga ky ambient. “Shumë me rëndësi është fakti se mungesa e Shtëpisë së kulturës në Zhur, ka filluar të sjellë dëme të mëdha, ka nisur dëmtimi i gardërobës së shoqërisë. Prandaj, viteve të fundit jemi të detyruar të investojmë në gardërobë. Tash me jemi duke iu frikësuar moshapjes së pallatit të rinisë në këtë fshat, e kjo do të çojë në transformimin, shpërndarje të shoqërisë”Emin Duraku”, ankohet kryetari i kësaj shoqërie, Hajdar Elezkurtaj. “Ansambli Muzikor i Këngëve dhe Valleve, pothuaj me një traditë më të gjatë të veprimit të suksesshëm nga të gjitha ansamblet tona muzikore, në këtë vit po shënon një jubile të veçantë që bën të krenohen jo vetëm zhurjanët në Zhur dhe jashtë tij, por edhe shumë të tjerë, dashamirë të kulturës, muzikës e të amatorizmit në përgjithësi”, shprehet Elezkurtaj.

Vendosmëria mposhti çdo pengesë

Zhurjanët me kohë dhe me ngulm, këtu e gjashtëdhjetë vite më parë iu rreken këngës e valles me intensitetin e shtuar, me organizim të mirë?lltë, për t’ia rritur namin vendbanimit të tyre dhe trevave shqiptare anë e këndë me prezantimin e vlerave të mirë?llta të folklorit autokton shqiptarë”. Askush më mirë se zhurjanët nuk e kuptoi rëndësinë e vazhdimësisë së organizuar të kultivimit të thesarit të çmueshëm nga tradita folklorike që trashëguan brez pas brezi, nga stërgjyshërit të cilët, edhe në hallet më të mëdha, u shoqëruan me këngën,e hodhën vallen e hareshme, gjithnjë me kapuçin e rrafshët mbi kokë, me rrobat tradicionale që shquhen për nga koloriti. Mburrje e Zhurit dhe Kosovës, gjithsesi është Ansambli Artistik. Thuhet se organizimi i tij zë ?ll nga viti 1949. Por, kënga dhe vallja në Zhur ka historinë që nga lashtësia. Këto vlera u kultivuan me xhelozinë më të madhe dhe u bënë bazë e ditës kur shkrepi ideja për të themeluar Shoqërinë folklorike “Emin Duraku”. Elezkurtaj tregon se nuk ishte lehtë të bëhej kjo, në atë kohë kur akoma kundërmonte baroti. “Zhurjanët nismëtarë të këtij organizimi, me vetëdijen e plotë se i nënshtrohen një pune të mundimshme dhe sakri?cë, u mblodhën tokë dhe thanë të bëjmë ?llimin. Ishte gjithsesi ditë e mbarë kjo sikundër që ishte e mbarë ideja. Vendosmëria mposhti çdo pengesë. Edhe komplotet që i bëheshin këtij organizimi nga të gjitha anët. Askush s`qante kokën për asgjë. As për thashethemet. Kënga dhe vallja prinin në punë. Printe edhe njeriu i vendosur”.

(Kosova Sot)

Pseudonimi i shkrimtarit dhe maska e qytetërimit duken sikur kanë ndërlidhje me njëra-tjetrën. “Maska” në përgjithësi është vendosur për të mbuluar fytyrën por edhe shpirtin e njeriut, duke na sjellë në kujtesë rrënjët misticiste të saj, doket dhe zakonet e stërlashta apo nevojat shpirtërore të cilat nuk do të mund t’i kuptonim lehtësisht. Në shpirtin grek, koncepti i maskës ekziston që nga festat dionisiake dhe ka mbërritur deri në ditët e sotme, shpeshherë duke u fshehur pas mantelit të hipokrizisë, të manisë për vetëizolim, të vetmisë greke dhe të skizofrenisë tradicionale për shfaqje të dykuptimtë. Maska krijohet-shpiket për të provokuar reagim emocional të botës dhe “shkrimtari-gënjeshtar” duket sikur arratiset në identifikimin e tij emocional së bashku me viktimën e tij. Maska mund të pasqyrojë një kafshë, një perëndi, një shkatërrim natyror, aftësi njerëzore apo edhe një demon. Dhe, çuditërisht, kupton se sa lehtësisht identifikohet e vërteta me të gënjeshtërtën në një maskë, e cila herë pas herë fiton përmasa më të forta se sa vetë e vërteta…

E njohur pra, që prej lashtësisë, por gjerësisht e përhapur pas zbulimit të shtypshkronjës, pseudonimia përbën një praktikë popullore në Greqi, veçanërisht dy shekujt e fundit. Ksenofoni ishte athinjotasi i parë i cili në vitin 380 para Krishtit adoptoi pseudonimin filologjik për arsye politike. Por, maskat më të përsosura dhe më të pranueshme nga të gjithë, në një shoqëri të zhvilluar, janë maskat e shkrimtarit, të poetit dhe të aktorit. Ka një arsye pse shkrimtarët zgjedhin të përdorin pseudonime gjatë botimit të veprave të tyre letrare, apo qoftë gjatë botimit të pjesshëm të tyre. Lexuesit dhe kritikët kërkojnë fytyrën e vërtetë që fshihet pas këtyre maskave – pseudonime. Natyrshëm lind pyetja pse? Pse shkrimtarët i përdorin këto truke në vend të identitetit të tyre të vërtetë? Studiuesit zbulojnë, bashkëidentifikojnë, hedhin dyshime ose diskutojnë… Mundimi më i madh është përqasja e pseudonimeve imagjinare me emrat e tyre të vërtetë, çfarë nënkuptojnë, çfarë fshehin, çfarë simbolizojnë, çfarë transmetojnë.

Përdorimi i pseudonimeve është një fenomen shoqëror në zhvillim që prej Iluminizmit dhe në Greqi arrin kulmin e tij në mesin e shekullit të 19-të. Në historinë e kësaj letërsie, sipas bibliografit Kyriakos Delopoulos (“Pseudonime”, Botimet “Estia”), janë regjistruar 1.451 pseudonime të 938 shkrimtarëve grekë në vitin 1969 dhe 4.117 pseudonime të përdorur nga 2.261 shkrimtarë grekë (letrarë, gazetarë, përkthyesë, kronografë) gjatë periudhës kohore 1800-2004. Disa shkrimtarë të mëdhenj u bënë të njohur vetëm me pseudonimin e tyre, dhe kështu vazhdojnë ende të njihen botërisht për lexuesin e kultivuar dhe për atë të ri. Përmendim ?. Karagatsis, Stratis Myrivilis, Stratis Tsirkas, Kosmas Politis (përfaqësues të Brezit të Viteve 1930), etj.

Madje, për ironi të fatit, edhe dy poetët nobelistë grekë Odiseas Elytis dhe Jorgos Seferis që rrëmbyen çmimin Nobel për letërsinë, respektivisht në vitin 1963 dhe 1979, e rrëmbyen atë me forcën e padisktueshme të veprës së tyre letrare dhe nën hijen e pseudonimeve të tyre. Në këtë pikë, vlen për t’u përmendur rasti i Elytis, i cili i ndikuar pakëz edhe nga teoritë e surrealizmit francez, bën një zgjedhje rastësore të pseudonimit dhe maskës së tij. Ruan emrin e vërtetë Odiseas, dhe kombinon në mënyrë të pandërgjegjshme të gjitha dashuritë e tij në jetë. Fjalët që në greqishte fillonin me el ushtronin një magji të padiskutueshme tek ai – psh. fjala Ellada – Greqi, Elpida – Shpresë, Elevtheria – Liri, Eleni – një nga dashuritë e tij të paharrueshme, etj. Në vazhdim, ai gjykonte se gërma y ishte gërma më përfaqësuese e alfabetit grek, krijohet në këtë mënyrë mbiemri-pseudonim Ely të cilit i shton prapashtesën arkaike tis, karakteristike tipike e mbiemrave grekë, duke lënë në hije njëherë e përgjithmonë mbiemrin e tij të vërtetë Alepoudelis.

Disa prej shkrimtarëve grekë e kishin pasion të luanin me lojën e maskës dhe të pseudonimit. Cilët shkrimtarë grekë luajtën më shumë me lojën e pseudonimeve? Ilias Voutieridis shfaqet me 47 nënshkrime, Grigorios Ksenopoulos dhe Christos Christovasilis me 38 nënshkrime të ndryshme, Renos Apostolidis me 36 i cili i gjendur nën presionin e drejtuesve të “Elevtheria” (1950) boton çdo Krishtlindje nga një tregim të përkthyer të shkrimtarëve të huaj ose vetë tregimet e shkruara prej, me nënshkrimin Pasternak, Spender, MakLis, Tod, etj. Guximi i tij për t’u argëtuar vijon më tej kur ai vetëkënaqej që kishte tallur eprorët e tij të cilët as e kishin kuptuar për kaq vite me rradhë. Emmanuel Roidis (1836-1904), për shembull, i nënshkroi tekstet e tij, sipas studiuesve të ndryshëm, me 33 pseudonime të ndryshme, duke mos arritur rekordin e 160 pseudonimeve të Voltaire! Ai i pëlqente lojërat e stilit letrar të cilat e çonin atë drejt përdorimit të pseudonimeve të çuditshme ironie, autosarkazme, përshtatje reflektive, fshehje këmbëngulëse dhe kërkime të vazhdueshme të identitetit apo edhe të metamorfozave të ndryshme të tij, si: “në mënyrë demoniake dhe njerëzore, në mënyrë burrërore dhe femërore, në greqishte dhe në gjuhë të huaj, mitikisht dhe realisht” të cilat dashur pa dashur karakterizonon edhe botën e brendshme të vetë shkrimtarit me shumëllojshmërinë e tyre. Në disa raste madje, përdorimi i të kundërtave me terma të ndryshme të kujton Fernando Pesoa.

Kushte, nevoja, arsye shoqërore, familjare, politike, psikologjike (vetëpërcaktuese), estetike apo ekonomike, por edhe lojëra letrare fshihen pas përzgjedhjes së pseudonimeve të shumta që përzgjodhën shkrimtarë të mëdhenj e të njohur greke. Shkaqet janë të shumta. Një kategori të madhe përbëjnë ata shkrimtarë të cilëve nuk u pëlqen emri i tyre i vërtetë, duke mos lënë në harresë edhe faktin se shkrimtari është një njeri që do të dallohet (distancohet) edhe nga emri i tij. Por ka ndodhur edhe e kundërta, disa pseudonime të përzgjedhura, duken më të shëmtuara se sa emrat e vërtetë të shkrimtarëve. Pa dyshim, që në këto raste, arsyet që i shtynë ata të ndryshonin identitet, ishin të tjera. Nëse shkrimtari ka sukses me këtë pseudonim, atëherë pseudonimi lidhet në mënyrë absolute me praninë e bartësit të tij. Por zakonisht, një pjesë e mirë e shkrimtarëve, duke patur frikë se ndoshta fshihet me të vërtetë pas maskës së tyre, gjejnë rastin të përmendin emrin e tyre të vërtetë. Një kategori tjetër është përdorimi sporadik i tyre për arsye të forta politike. Regjimet politike në të cilat kanë jetuar shkrimtarë të ndryshëm, përbëjnë arsyen kryesore të përdorimit të pseudonimeve, të cilat ndiqen nga doket dhe zakonet e ashpra familjare dhe tradicionale që kanë karakterizuar shoqërinë greke deri në 1945.

Disa shkrimtarë orientohen drejt kësaj përzgjedhjeje edhe për shkaqe egocentrizmi, narcizmi apo fshehjeje, dhe të tjerë për t’u ndjerë të çliruar. Pseudonimi është një luftë e kamufluar, është një puzzle karakteresh, është një mozaik i ndërlikuar emocional dhe imagjinativ, është një epokë e tërë: shpreh qëndrimin e krijuesit ndaj rrymave ideologjike, estetike dhe shpirtërore.

Pseudonimia nuk është karakteristikë vetëm e shekullit të 19-të. Shumë shkrimtarë modernë luajnë ende me këtë lojë fantazie: Kostas Varnalis, Manolis Anagnostakis, Nasos Vajenas, Filipos Drakodaidis, Jorgos Ioannou, Nikos Kazantzakis, Dimitiros Kampouroglos, Andreas Karkavitsas, Kostas Karyotakis, Ioannis Kondylakis, Aleksandros Kotzias, Manolis Leondaris, Janis Ritsos (me 17 pseudonime), Vasilis Rotas, Janis Skaribas, Napoleon Lapathiotis etj. Në ditët e sotme, pseudonimet më të njohura të shkrimtarëve bashkëkohorë janë: Zyrana Zateli, Anastasis Vistonitis, A112, etj.

Të një rëndësie krejtësisht të veçantë janë edhe përdorimet e pseudonimeve dhe shkrimtareve femra që përzgjedhin të botojnë veprat e tyre si meshkuj. Ato duken sikur frymëzohen nga shkrimtarja e njohur Karen Blixen, e cila në 1937 nënshkruan si Isak Dinesen romanin e saj Përtej Afrikës. Ndër shkrimtaret greke, rast karakteristik përbën shkrimtarja kretase Eleni Ourani nën pseudonimin Alkis Thrylos. Nuk duhet të harrojmë pa përmendur edhe fenomenin e kundërt, shkrimtarë që nënshkruajnë si femra.

Dekodifikimi i pseudonimeve greke, megjithë mekanizmat e përdorur për interpretimin e tyre, mbetet ende i pjesshëm. Sipas studiuesit të madh grek K.Th. Dimaras: “maska konsiderohet si leje qarkullimi brenda shoqërive antishpirtërore” dhe në njëfarë mënyre mund ta konsiderojmë edhe si simbol të fshehjes së të fshehtave të shkrimtarit. Edhe koncepti psikoanalitik i N.N. Drakoulidis i cili i karakterizoi të gjitha interpretimet si “justifikime të pandërgjegjshme” dhe vetë pseudonimet i quajti “nevojë të maskës që ndjen shkrimtari të mbulohet kur shfaq botën e tij shpirtërore” të lë përshtypjen sikur nuk e ndriçon plotësisht këtë fenomen kaq të përhapur aq edhe të larmishëm. / Shqip

Ministri i Kulturës, Rinisë dhe Sportit, Kujtim Shala, ka takuar sot Shafi Gashin, kryetar i Këshillit të Kosovës për Trashëgimi Kulturore, të shoqëruar nga anëtarët e këtij këshilli, me ç’rast është nënshkruar vendimi për përfshirjen në Listën e aseteve të Trashëgimisë Kulturore për mbrojtje të përhershme të njëzet e tre (23) objekteve, sipas propozimeve të shqyrtuara nga Këshilli i Kosovës për Trashëgimi Kulturore për përfshirjen e këtyre aseteve në Listën e objekteve me status të mbrojtjes së përhershme.

Ministri me këtë rast e përgëzoi Këshillin e Kosovës për Trashëgimi Kulturore për punën e bërë, dhe u shpreh se ky akt është tejet e rëndësishëm për trashëgiminë kulturore të Kosovës; në funksion të ruajtës së kësaj trashëgimi të pasur dhe afirmimit të saj.

Shala po ashtu u shpreh se kjo Listë përbën një bazë të mirë që kjo trashëgimi tani e tutje të ketë një status të veçantë dhe si e tillë të ketë kujdesin më të theksuar.

Ai më tej u shpreh se trashëgimia kulturore e Kosovës është interes i vendit, prandaj edhe kërkohet bashkëpunim i gjithanshëm, në mënyrë që ajo atë ta ruhet, të kultivohet dhe të promovohet si vlerë e Kosovës.

Kryetari i Këshillit të Kosovës për Trashëgimi Kulturore, Shafi Gashi, u shpreh se kjo është Lista e parë në mbrojtje të përhershme, për të cilën është punuar shumë, dhe shtoi se për secilin aset të përfshirë në këtë Listë janë bërë vlerësime të veçanta.

Kryetari Gashi po ashtu e vlerësoi këtë akt tejet të rëndësishëm për trashëgiminë kulturore të Kosovës. /PrizrenPress.com/