16.8 C
Prizren
E hënë, 25 Maj, 2020

Shishmash me foljet gjysmëndihmëse MUND dhe DUHET

Shkruan: Prof. Gani Rudaj

Pjesët gramatikore të ligjëratës ndahen në dy grupe. Në pjesë të ndryshueshme dhe të pandryshueshme. Në pjesët e ndryshueshme të ligjëratës bëjnë pjesë: emri, mbiemri, përemri, nyja, numërori dhe folja. Gjatë përdorimit të këtyre pjesëve të ligjëratës në fjali, vërehen gabime gjuhësore drejtshkrimore, por edhe gabime kuptimore ( logjike ).

Me anë të këtyre gabimeve te lexuesi krijohet një moskuptim në mes të asaj që është shkruar dhe asaj që duhet kuptuar. Për t’u kuptuar dhe lexuar drejt këto pjesë të ligjëratës duhet të mos ketë gabime.

Për fat të keq kjo ndodh.

Në këtë punim do të shkruaj për keqpërdorimin e foljeve gjysmëndihmëse MUND dhe DUHET për të cilat jam i mendimit se ka gabime kuptimore. Në mesin e kategorive leksike – gramatikore të gjuhës shqipe, folja është pjesë e ndryshueshme e ligjëratës. Folja gjatë përdorimit të saj në fjali del me forma të shumta dhe të ndryshme gramatikore. Folja ka mënyrë, vetë, kohë, numër dhe diatezë. Në gjuhën shqipe kemi folje të zgjedhimit të parë, të dytë dhe të tretë. Kemi edhe një numër të foljeve të parregullta. Kemi edhe folje ndihmëse dhe folje gjysmëndihmëse.

Gjatë përdorimit të këtyre foljeve brenda kategorive gramatikore shkruhen me forma të gabuara drejtshkrimore, të cilat janë në kundërshtim me rregullat dhe normat drejtshkrimore të gjuhës shqipe. Me anë të përdorimit të gabueshëm të këtyre foljeve, te lexuesi krijohet edhe gabimi logjik i përdorimit të foljeve. Si shembull po i marr foljet ndihmëse KAM dhe JAM. Këto folje quhen ndihmëse sepse shërbejnë për t’i zgjedhuar foljet e tjera në kohët e tjera analitike të mënyrave të ndryshme.

Folja KAM ndihmon zgjedhimin e foljeve në diatezën veprore, ndërsa folja JAM ndihmon në zgjedhimin e foljeve në diatezën joveprore ( pësore – vetvetore ). Në të gjitha librat e letërsisë vërehet përdorimi i gabueshëm i këtyre dy foljeve. P.sh Naim Frashëri ka lindur… Ose Nëna Tereza ka lindur… Në këta dy shembuj kemi gabime logjike sepse N. Frashëri është mashkull dhe nuk mund të lindë, ndërsa te shembulli i dytë të gjithë e dimë që ajo kurrë nuk ka lindur!!! Në këta shembuj duhet të përdoret diateza mediopasive, si p.sh N. Frashëri është lindur më… dhe Nëna Tereza është lindur më… Tani do të mundohem të shkruaj për foljet gjysmëndihmëse MUND dhe DUHET. Këto folje shërbejnë për t’i zgjedhuar foljet e tjera, jo në të gjitha mënyrat, kohët, vetat dhe numrat. Shërbimin e këtyre foljeve gjysmëndihmëse e kërkojmë vetëm në mënyrën lidhore të kohës së tashme, e të pakryer të vetës së tretë njëjës, ngase aty këto folje shprehin qëndrimin e folësit ndaj realitetit që ai e ka. Këto folje quhen edhe folje modale mënyrore.

Funksioni i foljes DUHET është të shprehë domosdoshmërinë a nevojshmërinë, ndërsa folja gjysmëndihmëse MUND funksionin e ka të shprehë mundësinë a lejueshmërinë e kryerjes së veprimit nga vepruesi ose thënë ndryshe nga kryefjala. Mospërdorimi i drejtë i këtyre foljeve krijon paqartësi te lexuesit. Teksti është i pakuptimtë. Krijohet mjegull në kokat tona. Funksioni i këtyre dy foljeve nuk është gjithmonë si folje gjysmëndihmëse.

Ato mund të përdoren edhe si folje më vete. Paqartësia e foljeve gjysmëndihmëse MUND dhe DUHET u vunë re edhe në hartimin e Kushtetutës së Kosovës. Në hartimin e Kushtetutës së Kosovës u përdorën foljet gjysmëndihmëse MUND dhe DUHET.

Gjatë leximit të neneve, këto folje krijuan dilemën te lexuesi se a mund të shpërndahet Kuvendi, apo duhet të shpërndahet Kuvendi!? Paqartësia e këtyre foljeve gjysmëndihmëse që ishte e madhe, u krijua te neni 82 dhe me një pjesë të nenit 86.

Lëvizja Vetëvendosje ka dorëzuar një kërkesë në Gjykatën Kushtetuese për vlerësimin e kushtetshmërisë së dekretit të presidentit. Dekret me të cilin ai ka emëruar kandidatin e ri për kryeministër të ri të Kosovës duke u mbështetur në nenin 95.

Paqartësia që duhet të sqarohet nga profesionistët e fushave të ndryshme është se a mund të shpërndahet Kuvendi, apo duhet të shpërndahet Kuvendi? Për ta larguar këtë paqartësi, në radhë të parë duhet të bëhet një studim i hollësishëm gjuhësor për foljet gjysmëndihmëse. Përdorimi i foljeve modale kërkon një seriozitet maksimal. Duhet të kuptojmë rolin semantik të foljes. Gjuha është arma kryesore për komunikim. Me anë të gjuhës ne shprehim ide në lidhje me ndodhitë e ndryshme të bazuara në faktet që i kemi. Shumëherë dëgjojmë shprehje që shprehin siguri ose mundësi. Termi modalitet do të thotë qëndrimi i subjektit dhe i kallëzuesit, dmth qëndrimi personal i folësit ndaj asaj që shpreh me fjalinë. Kjo mund të kuptohet si bindje, siguri ose dyshim, si kusht, si dëshirë, si urdhër etj.

Kemi dy lloje të modaliteteve, ato janë: epistemik dhe deontik.

Modaliteti epistemik ka të bëjë me teorinë e njohjes. Ky modalitet ka lidhje me gnosologjinë. Me anë të modalitetit deontik folësi shpreh domosdoshmërinë ose detyrimin dhe lejimin. Në aspektin semantik në gjuhën shqipe modalteti shprehet me anë të mënyrës së foljeve. Aty bëjnë pjesë edhe pjesëzat modale si dhe kategoritë e tjera leksikore. Për funksionin e pjesëzave të foljeve do të merrem njëherë tjetër. Në këtë punim do të përqendrohem vetëm në analizën e foljeve modale edhe pse pjesëza modale DO ka shtrirjen e të shkruarit të saj në të gjithë Kushtetutën dhe shkakton dykuptimëse e ambiguitet.

Si p.sh. te Neni 58 ku thuhet: Republika e Kosovës do të ndërmarrë të gjitha masat e nevojshme për të mbrojtur personat të cilët mund t’u nënshtrohen kërcënimeve ose veprimeve diskriminuese, armiqësisë a dhunës si rrjedhojë e identitetit kombëtar, etnik, kulturor, gjuhësor ose fetar. Përdorimi i foljeve modale duhet dhe mund në shembujt si: Kushtetuta është akti më i lartë juridik i Republikës së Kosovës.

Ligjet dhe aktet e tjera juridike DUHET të jenë në pajtim me këtë Kushtetutë. ( Kushtetuta, neni 103 – Epërsia e Kushtetutës, paragrafi i parë ). Nëse përbërja e propozuar e Qeverisë nuk merr shumicën e votave, Presidenti i Republikës së Kosovës, brenda 10 ditësh emëron kandidatin tjetër sipas së njëjtës procedurë. Nëse as herën e dytë nuk zgjidhet Qeveria, atëherë Presidenti i Kosovës i shpall zgjedhjet, të cilat duhet të mbahen jo më vonë se dyzet (40 ) ditë, nga dita e shpalljes së tyre. ( Kushtetuta, neni 95 – zgjedhja e Qeverisë, paragrafi i katërt ).

Në këta shembuj vërehet se folja gjysmëndihmëse DUHET është përdorur për të shprehur detyrime kushtetuese. E dimë që foljet DUHET dhe MUND, janë folje gjysmëndihmëse, por mund të hasen si folje të ngurosura. Dallimi në mes të foljes modale DUHET dhe MUND është se folja modale MUND në dokumentet ligjore shpreh lejim, si në shembullin: Republika e Kosovës me qëllim të ruajtjes së paqes dhe mbrojtjes së interesave shtetërore MUND të marrë pjesë në sisteme të sigurisë ndërkombëtare. ( Kushtetuta, neni 2, Sovraniteti, paragrafi i tretë ).

Ose në shembullin: Republika e Kosovës, në bazë të marrëveshjeve të ratifikuara ndërkombëtare për çështje të caktuara MUND t’i kalojë kompetencat shtetërore organizatave ndërkombëtare. ( Kushtetuta, neni 20 – Bartja e sovranitetit , paragrafi i tretë ). Ose në shembullin: Republika e Kosovës në bazë të marrëveshjeve të ratifikuara ndërkombëtare për çështje të caktuara MUND të kalojë kompetencat shtetërore organizatave ndërkombëtare. ( Kushtetuta, neni 20 – Bartja e sovranitetit, paragrafi i parë ).

Në këta shembuj vërehet se këto dy folje nuk shprehin emërtime semantike të njëjta. Në të gjitha rastet në Kushtetutë, ku folja MUND shpreh kuptimin deontik nuk mund të zëvendësohet me foljen DUHET. Në këta shembuj folja DUHET shpreh detyrim të fuqishëm. Funksioni i foljeve në fjali ka lidhje të ngushta me logjikën e gjuhës.

Ata që merren me shkrime në radhë të parë duhet të njohin mirë funksionimin e fjalëve në fjali. Mosnjohja e mjaftueshme e pjesëve të ligjëratës te lexuesi krijon për atë që është thënë. Për t’i larguar këto paqartësi te lexuesi, ne vetëm duhet të njohim me themel fonetikën, morfologjinë, sintaksën dhe logjikën e fjalës së gjuhës. Për ta mbajtur në dorë një laps për nga pesha është shumë i lehtë, por përdorimi i i tij është shumë i rëndë.

- Advertisement -

Më Shumë

Familja Jahaj nga Gjonaj i Hasit kërkon ndihmë (Video)

Familja 5 anëtarshe Jahaj nga Gjonaj i Hasit jeton në kushte të rënda ekonomike. Në qershor, kjo familje do të mbetet në rrugë. Kryefamiljarja Shpresa Jahaj...

“Nuk kryenim marrëdhënie, e urreja burrin”, partnerja e Crouch flet hapur

Abbey Clancy, partnerja e Peter Crouch, ka zbuluar një prapaskenë shumë interesante gjatë kohës që ishte shtatzënë. Gruaja e ish-sulmuesit të njohur anglez zbuloi...

12 të infektuarit me COVID-19 në Prizren janë policë patrullues, kishin kontakte edhe me qytetarë

Nëntëmbëdhjetë raste të reja me Covid -19 kanë rezultuar në Prizren në 24 orëshin e fundit në Kosovë. Testimit për Covid-19 iu janë nënshtruar sot...

Rahovec: Motoçiklisti sulmon policët – arrestohet

Policia ka arrestuar një të dyshuar në Rahovec i cili gjatë ngasjes me motoçikletë nuk iu është bindur policëve që të ndalet. I dyshuari kishte...

Pastrohen varrezat në Prizren (Foto)

Pas pastrimit të varrezave myslimane të qytetit, puna për pastrim dhe mirëmbajtjen e tyre po vijon edhe në varrezat katolike dhe ortodokse. Sipas kontratës pastrimi...

Kuvendari i PDK-së në Prizren kërkon seancë të jashtëzakonshme të Kuvendit

Kuvendari i PDK-së në Prizren, Getoar Besimi, kërkon mbajtjen e një seace të jashtëzakonshme të Kuvendit. Sipas tij, në këtë seancë duhet të diskutohet për...

PDK-ja në Prizren uron besimtarët islam për Fitër Bajram

Pas përfundimit të muajit të shenjtë të Ramazanit dhe pas përmbushjes së obligimit të agjërimit, Dega e Partisë Demokratike të Kosovës në Prizren dhe...

Kurti nga Mamusha: Bujqit do të kompensohen, fillimisht do të vlerësohen dëmet

Kryeministri në detyrë Albin Kurti ka vizituar Komunën e Mamushës, ku edhe është takuar me kryetarin e kësaj komune dhe ka vizituar disa prej...

Lehtësimi i masave – stërmbushet me njerëz Prizreni (VIDEO)

Nga e hëna (18 maj) ka filluar faza e dytë e lehtësimit të masave anti-covid. Mirëpo lehtësimi i masave ka bërë që qyteti i Prizrenit...

Dy të arrestuar në Prizren për mosrespektim të masave gjatë epidemisë

Policia e Kosovës ka arrestuar dy persona në Prizren, pasi nuk kanë respektuar masat për parandalimin e shpërndarjes së koronavirusit. Siç është bërë e ditur...

Arrestohet një person në Prizren për vjedhje të një portofoli

Policia e Kosovës ka arrestuar dje një të dyshuar për vjedhje në Prizren, transmeton PrizrenPress. I arrestuari, dyshohet se me datën 13.05.2020, ankuesit i kishte...

“Renual Tahiri” fillon asfaltimin e rrugës Zhur-Dragash

Kompania “Renelual Tahiri ”  ka filluar  asfaltimin e rrugës Zhur – Dragash. Ekipi i saj ka punuar palodhshëm për t’iu ofruar komunitetit të Dragashit infrastrukturë...

Mbi 40 raste të dhunës seksuale për pesë muaj në Kosovë

Më shumë se 40 raste të dhunës seksuale janë shënuar vetëm në pesë muajt e parë të vitit 2020 në Kosovë. Sipas të dhënave që...

Lumbardhi i zi i Prizrenit

Shtrati i Lumbardhit të Prizrenit ditëve të fundit është mbushur me mbeturina që kanë dalë në sipërfaqe, pas reshjeve intensive të javës së shkuar. Pamja...

Dua Lipa pas anulimit të “Sunny Hill”: Shihemi në 2021-tën

Këngëtarja Dua Lipa ka reaguar pas anulimit të festivalit “Sunny Hill”. “E mërzitshme që s’do të mund të festojmë këtë verë por, shihemi në 2021-tën”,...

Një burrë në Suharekë pengon zyrtarët policor në detyrë, arrestohet

Një burrë në Suharekë ka tentuar t’i pengojë zyrtarët policorë teksa ishin duke kryer detyrën e tyre, transmeton PrizrenPress. Policia ka njoftuar se gjatë arrestimit...

Lajmet e Fundit

Familja Jahaj nga Gjonaj i Hasit kërkon ndihmë (Video)

Familja 5 anëtarshe Jahaj nga Gjonaj i Hasit jeton në kushte të rënda ekonomike. Në qershor, kjo familje do të mbetet në rrugë. Kryefamiljarja Shpresa Jahaj...

Gjashtë raste të reja me COVID-19 në Romajë të Hasit

GJASHTË RASTE ME COVID-19 DHE DY TË SHËRUAR! Sot më 25 maj 2020, me metodën RT-PCR, janë testuar gjithsej 243 mostra të marra nga Klinika...

Naim Frashëri përkujtohet në 174-vjetorin e lindjes

Me përkushtimin dhe veprimtarinë e tij të dendur atdhetare e kulturore shkrimtari i madh shqiptar, Naim Frashëri u bë figura qendrore e Rilindjes Kombëtare...

Lumbardhi i zi i Prizrenit

Shtrati i Lumbardhit të Prizrenit ditëve të fundit është mbushur me mbeturina që kanë dalë në sipërfaqe, pas reshjeve intensive të javës së shkuar. Pamja...

Vdes 59 vjeçari nga Prizreni i diagnostifikuar me Covid-19

Ministria e Shëndetësisë ka njoftuar se ka ndërruar jetë në Klinikën Infektive një 59-vjeçar me incialet A.H nga Prizreni. Sipas MSH-së ai ishte diagnostifikuar me...