Tregimi më i shkurtër që njoh është ai i guatemalasit Augusto Monteroso, i cili sapo ka marrë çmimit “Princit të Asturias”. Ja tregimi:

Kur u zgjua, dinozauri ishte akoma atje.

Asgjë më shumë. Ka edhe një tjetër nga Një mijë e një net, tekstin e të cilit nuk e kam në dorë dhe më prodhon ngërçe zilie. Është historia e një peshkatari që i merr hua një plumb rrjete një gruaja të një peshkatari tjetër, me premtimin se do t’i dhuronte peshkun e parë që do të kapte; dhe kur ajo e merr peshkun dhe e hap për ta tiganisur, në barkun e tij gjen një diamant me madhësinë e një bajame.

Më shumë sesa vetë rrëfenja, e mahnitshme për thjeshtësinë e saj, kjo më intereson tani sepse shtjellon tjetër nga misteret e zhanrit: nëse plumbin nuk do ta kishte dhënë një grua, por një burrë tjetër, historia do të humbiste sharmin: nuk do të ekzistonte. Pse? Kush e di! Një mister më shumë i një zhanri misterioz në shkallën më të lartë.

Romanet shembullore të Servantesit janë vërtet shembullore, por disa nuk janë romane. Përkundrazi, Josef Konrad shkroi tregimin Duelistët, po ashtu një histori shembullore, me më shumë se njëqind e njëzet faqe, që shpesh ngatërrohet me një roman për shkak të gjatësisë së tij. Regjisori Ridley Scott e bëri atë një film të shkëlqyeshëm, pa ndryshuar identitetin e historisë së tij. Absurdja në këtë pikë do të ishte të pyesim nëse Konradit do t’i interesonte që ta ngatërronin vërtet me një roman.

Intensiteti dhe uniteti i brendshëm janë thelbësore në një tregim, ndërsa në një roman jo aq shumë, sepse në një roman, fatmirësisht, ka mjete të tjera për të na magjepsur. Prandaj, kur dikush sapo lexon një tregim, mund të imagjinohet se çfarë përjeton para dhe pas, dhe e gjithë kjo do të vazhdojë të mbetet pjesë e temës dhe magjisë së asaj që lexoi. Përkundrazi, romani duhet të mbajë gjithçka brenda. Përfundimisht, mund të thuhet, pa frikë, se ndryshimi mund të jetë po aq subjektiv sa edhe për gjithë bukuritë e jetës reale.

Shembuj të mirë për tregime kompakte dhe intensive janë dy perlat e këtij zhanri: Këmba e majmunit e V. V. Jacobsit dhe Njeriu në rrugë i Zhorzh Simenonit. Tregimi policor mbijeton në botën e tij të veçantë, pa nevojën e shoqërimit, sepse shumica e simpatizantëve të tij interesohen më shumë për intrigën sesa për misterin. Veçanërisht tek më i vjetri dhe i paarritshmi Edipi mbret, i Sofokliut, një dramë greke që ka unitetin dhe tensionin e jashtëzakonshëm të një rrëfimi, ku hetuesi zbulon se ai vetë është vrasësi i babait të tij.

Tregimi duket se është gjinia natyrore e njerëzimit për përfshirjen e saj spontane në jetën e përditshme. Ndoshta, pa e ditur, atë e shpiku njeriu i parë i shpellave që, një pasdite, doli për të gjuajtur dhe nuk u kthye deri ditën tjetër, për shkak se iu desh të luftonte për jetë a vdekjeje kundër një bishe të çmendur nga uria. Në të vërtetë, ajo që bëri gruaja e tij, kur kuptoi se heroizmi i burrit nuk ishte gjë tjetër veçse një përrallë, mundi të ishte romani i parë dhe mbase më i gjati i epokës së gurit.

Nuk di çfarë të them për supozimin nëse tregimi qenka një pauzë freskimi midis dy romaneve, kjo gjë mund të jetë një spekulim teorik që nuk ka asnjë lidhje me përvojat e mia si shkrimtar. Duke e vrarë mendjen shumë, do të guxoja të thosha se nuk janë të paktë shkrimtarët që i kanë provuar të dy zhanret në të njëjtën kohë dhe jo shumë herë me të njëjtën fat në të dy zhanret. I tillë është rasti i Uilliam Samerset Mom, veprat e të cilit – si ato Heminguejt – janë më të njohurat nga kinemaja. Midis tregimeve të tij të shumta, nuk mund të harrojmë P&O – sigël e kompanisë e lundrimit “Pacific and Orient” – e cila është drama e tmerrshme dhe patetike e një kolonizuesi të pasur anglez që vdes nga një hipostazë e pamëshirshme në mes të Oqeanit Indian.