Sadik Idrizi, për shumë kohë profesor i filologjisë dhe zëvendësrektor i universitetit “Ukshin Hoti” të Prizrenit, përveç shumë studimeve në fushën e filologjisë, ka botuar edhe disa vëllime me poezi, tregime, ese. Ka përkthyer romane e vepra studimore nga shqipja në boshnjakisht. Duke qenë me origjinë nga Gora e Prizrenit, ai shkruan në gjuhën boshnjake dhe në të folmen e Gorës. Poezitë që po botojmë janë marrë nga vëllimi i tij i fundit poetik “LËMI”, botuar nga shtëpia botuese UTILIS e Prizrenit.

Përktheu nga boshnjakishtja: Namik Dokle
MBAS TEJE
në Gorën e braktisur
heshtin dimrat e lodhur
dhe rëndshëm zvarriten
borërat si velenxë e leshtë
mbulojnë
turpin tonë

pranvera s’ka ndërmend
as fytyrë
për të buzëqeshur
vitet hanë veten n’boshllëk
mbështjellur në bërmajë

mbas teje
çdo gjë e bukur humb
gëzimi dhe buzëqeshja
përjetësisht të përzënë

mbas teje
dhe koh’ e Perendisë
prej nesh u arratis

P E N E L O P A
në rrugën time
dimri nuk lëviz
kohë e flliqtë
çdo gjë baltosur
tym dhe hi pa ngjyrë

ditë pas dite
me tokën e Zotit
bisedoj
vit pas viti
mes nesh pyje më të lartë

prej Jugut
ikin bukuritë dhe njerëzit
dridhem frike
të të gëzohem
e si dikur të të pres

shpesh e më shpesh
në Itakë
mendja m’fluturon
me ç’dashuri
njëzetë vite t’gjata
ruajti besën
Penelopa
dhe lavdimadhe priti
Odisenë

PLUHURNAJË
çudi që po t’shkruaj
por dhe më shumë
që m’erdhi letra jote
gjithçka ashtu rrejshëm
në jetën tonë

pluhnajë e trashë
prapshtuar gjithçka
barrët e hijeve t’hallkut
zvarrisim pas vetes
dhe vitet tona
krimba kanë zënë

ti fillikat në Veri
dhe poshtë në Jug
fillikat dhe unë
mes nesh koha bosh
dhe qielli pa anë

veç të përjetëshmet dhembka
rriten çdo ditë
mbi fatin tonë
ndërsehen

A KE KOHË
a ke kohë
t’i ikësh kësaj bote
dhe yjet t’i takosh

a ke kohë
të shpërngulesh në ëndërr
dhe t’fluturosh në Jug

a ke kohë
një imtë t’jesh vetvetja
dhe të mashtrosh largësinë

a ke kohë
t’humbasësh mes qiellit
dhe Hënën tonë ta gjesh

a ke kohë
kur të çmendet dimri
të ngrihesh me gjelat e parë
dhe mëngjesin
bashkë ta presim

thuaj të vërtetën
a ke kohë…

MOS U NXITO
mos u nxito
vallë s’e shikon
vjeshtën
tek zhvishet ngadalë

mos u nxito
a s’po dëgjon
vetë nata
shurdhane ka mbetë

mos u nxito
në këtë Botë të rrejshme
ndryshojnë
vetëm ngjyrat

FTUA-FLORI
këtë natë
gjithçka po m’duket lojë
dhe era lehtë fërfërin
sonte n’shpirtin e ligshtuar
u poqën t’parat dredhëza

këtë natë
s’po rroj për vete
dhe gjumi arratiset
këtë natë
qielli n’terrnajë
yjeve rrugën ka mshelë

këtë natë
oborret porta jote
kyçur me dry të rëndë
këtë natë kush e di
cili vallë u merr erë
ftuaflorinjve të tu

këtë natë
malli i vjetër m’rëndon
zjarrmi në zemër
këtë natë
sa herë t’kujtoj
mornicash dridhem

NË KOHË TË LIGË
egërshëm sulen qentë
në tokën e babës
e në agshol
bora shpirtin ma lidh

kohë e murrëtyer
dhe jemi shumë larg
s’na shkon ndërmend
të trashëgohemi
e bashkë të gëzojmë

gaboj
dhe shumë rrallë të shkruaj
por mirë e di
humbasim të vrarë
nga pritja në shkretí

në kohë të ligë
lajme të rralla nga ti
dhe vite të ngrirë
ngarkuar me dyshime
rreshtohen marrëzisht

nëpër kohë të ligë
kohë e pakohë
nga Veriu në Jug
kalojnë ditë apokalipsi

TË FSHIHESH
të fshihesh mes natës
vështirë nuk është
veç një grimëherë
dhe me hap të lehtë
drenushe

të duhen sytë e qeshur
nëpër shi të butë
me ylber pranvere
të duhet një shpirt
n’lulnajat e qershive
n’Ogradën anëlumit

të duhet një zemër
e hapur si qielli
dhe krahët e shtrirë
drejt atij
që di të të pres

të përvidhesh mes natës
dhe t’humbësh diku
në terr
asgjë më shumë
s’të duhet

LUMNIM
lum ai
që shelgun zbukurues
te porta jote
do ta vejë
lum edhe lajmsi
kafen që do pijë

lum ai
që masën do të marrë
për rrobat e nusnisë
lum pragu
kur ta kapërcesh
e t’bëhesh zojë shtëpie

lum ai
që do t’i nusërosh
me faqet zbukuruar
lum shaminë kush do ta ngrejë
e të të kap për dore

lum buka
që do puthësh
dhe vjehrra që do kesh
lum djepi
dhe kërthija në prehër
që s’pari do tundësh

lum karafili
në kopësht
që do vaditësh dhe erëmosh

lum edhe unë
dhe tejet lumturisht
në mendje dhe në ëndërr
deri n’çast të fundit
kur vdekja të na ndajë

DITËT
ditë
krejt ndryshe
në anë t’livadhit kositur
n’zbardhim pa dalë drita
kalëroj kuaj t’egër

ditë si të tjerat
zjarrmi në shpirt
valle e mshelme n’kujtime
sa shpesh po harroj
a thua jam në vete

ditë
krejt ndryshe
m’vërtitet në krye
pranvera
e zjarri po ikin
ditë
kur mësohem
me vetminë
dhe me ajër dehem

ditë si të tjerat
kur etja më djeg
veç afër të të kem
dhe dhimbjen
të ma ëmbëltosh

dita
ajo ditë
kur do të mundnim…

UJË I SHQETÉSUAR
dashuria
ujë i gjallë
i shqetësuar

dikur
loti në sy
dikur
burim bjeshke

shpesh borë
dhe akull
në pritje
të diellit të pranverës

ndonjëherë
avull në re të largëta
terrton

shpesh në lule vesë
në barin e shkelur
e ndonjëherë
përvlon në damarë
dhe në vlim të gjakut

dashuria
ujë i gjallë
kurrë i qetë

NË VARRIN E XHEMULES
n’varrezat e Shishtavecit
mbikrejsat
dhe shenjat e bardha
në qiell
ngulur

nëpër barishtet
kurrë të kositura
me sy dhe zemër
varrin e Xhemules
kërkoj

qysh se u bë bota
e deri n’ditë të fundit
përmallimi
dhe emri
i paparë

në kllanik
dy gurë t’lëmuem
të shplarë
pa emër pa datë

jeta dhe meraku
të pakyçur
me dy numra
në mermer të varrit

anë djerrinave t’Shishtavecit
dhe stomeve t’ferrishtë
varrin e Xhemules
erdha të shoh

për dy shpirtra të vuajtur
të coptuar
bëj një lutje
dhe hesht

HIJE MËSHTEKNE
sa gjëra të fshehta
varrosur nën dhe
për ibret
e kurrë të marrme vesh

dashuri të panumërta
të humbura
nëpër udhë
nga shpirti
deri në varr

shumë fjalë drithëruese
shtrëngohen në fyt
dhe nëpër gjuhë
përvëlohen

sa pyetje
n’kët’ jetë të rrejshme
hije të thyera
mbi degë mështekne
tunden

KUR HESHT
dhe kur hesht mendueshëm
askush më mirë
s’të kupton

dhe kur je përgjumësh
një vend për mua
në ëndërr e ruan

dhe kur ngutesh turrshëm
askujt më shpejt
nuk i shkon

dhe kur netëve pret
zhytur n’terrnajë
askush më qartë s’të sheh

dhe kur hesht mendueshëm
për gjithçka atëbotë
më shumë tregon

NXIT QIELLIN
me lutje po e ysht
qiellin e përhimtë
të hapet
të pres dallëndyshet

me mallkim po e nxit
lumin e bjeshkës
të heshtë
deri sa t’vijë vera

me heshtje po ysht
netët e kadifejta
të mos hutohen
pas yjesh gënjeshtarë

me dashuri
më nxit dhe mua
kurrë të mos harroj
këngët tona
dhe sytë me ngjyrë pranvere

ÇKA NËSE PRANVERA
MERR TËRTHUER
çka nëse pranvera merr tërthuer
dhe në kohë nuk arrin
çka nëse rrugën humbet
nëpër borë e mjegull
deri n’Gorën e përvëluar

çka nëse lulet e saj
nuk çelin petalet
çka nëse shiu s’pikon
dhe s’çelin
qershijat

çka nëse qyqja s’kukatë
mbi degë e livadhe
çka sikur dallëndyshet
të lodhme
çerdhet e vjetra
nuk i gjejnë

çka nëse vajzat dhe djemtë
lëmeken
në rrugë e në gardhe
në pritje të natës
atnë lumit të fryrë

çka n’se pranvera s’bufton
dhe në kohë nuk arrin
çka n’se puhiza nuk fryn
dhe shpirtërat e lënduar
s’i përkëdhel

çka n’se pranvera kthehet
dhe askush
nuk e pret

Begzad Baliu

Fan Noli është shkrimtari, intelektuali, krijuesi, përkthyesi, politikani e politologu, rreth të cilit shqiptarët janë bashkuar shumë herë, shumë kohë dhe shumë breza, sepse prej veprës së tij kemi pasur çka të vjelim e të bisedojmë për të kaluarën, të sotmen dhe të ardhmen e popullit shqiptarë.

A është e rastit që Fan Noli i ka pasur jo vetëm bashkëkohësit e tij, po edhe fanolisët e brezave të mëvonshëm. E pra, historianët e popullit shqiptar, na kanë folur shumë për fanolistët e viteve ’20 e ’30, madje jo vetëm shkrimtarë, të cilët janë përpjekur ta emitojnë me krijimtarinë letrare dhe përkthimet e tyre, jo vetëm me pikëpamjet politike e ideologjike po edhe me heroizmat e me vdekjen për atdhe; historianët e popullit shqiptarë na kanë folur edhe për fanolistët e antifanolistët e gjysmës së dytë të shekullit XX, e kjo do të thotë për fanolistët e përkushtuar ndaj veprës së tij dhe prirjet artistike e politike të studimit të saj; për prirjen shkencore të studimit të gjuhës dhe vlerave estetike të saj, si dhe për prirjet politike të ngjyrosjes ideologjike të saj; historianët, kulturologët dhe sociologët sigurisht një ditë do të flasin edhe për fanolistët e kohës sonë.

Në historinë e popullit shqiptar e të kulturës së tij, janë disa personalitet, biografia jetësore, biografia intelektuale dhe vepra e të cilëve e ka pasuruar përmbajtjen shpirtërore të popullit shqiptar në paqe, e ka ndihmuar popullin shqiptar në kohë luftërash dhe ka ndihmuar madje në kapërcyell të kalimit nga një periudhë në tjetrën. Në këtë rrjedhë, i kemi bërë luftërat për liri me këngët për Skënderbeun dhe skëndebegianët e të gjitha kohëve, kemi shtegtuar në periudhat e mëdha të Përlindjes Kombëtare me veprat e apostullit të saj Naim Frashërit e të bashkëkohësve të tij; kemi kapërcyer shtegun më të vështirë të historisë së këtij mijëvjeçari në fillim të shekullit XX, me bëmat e babait të shtetit kombëtar Ismail Qemali dhe ridimensionimin kulturor, intelektual e politik të diskursit të komunikimit tonë me Europën dhe Amerikën, të cilën e kanë bërë Fan Noli, Faik Konica e bashkëkohësit e tyre; jemi përballur me shtypjen e re sllave në ish-Jugosllavi duke u mbajtur, duke nderuar, duke u identifikuar e duke pasur në mendje sakrificën personale të Adem Demaçit etj.

Për mësuesit tanë në Kosovë e ish-Jugosllavi, për edukatorët tanë, ateistë të periudhës së komunizmit, të cilët ligjëronin Fan Nolin në shkollë a në Universitet, nuk ishte e mjaftueshme të ishe besimtar që i faleshe zotit. T’i besoje Perëndisë, ligjëronin ata, do të thotë, të punoje për gjuhën dhe atdheun, që Zoti pastaj ta shpërblente si vlerë të nderimit dhe besimit për të; për mësuesit tanë, të besoje Perëndinë do të thoshte t’i shërbeje kombit dhe institucionit fetar autoqefal të themeluar prej tij, prej Fan Nolit.

A është e rastit që edukatorët, mësuesit tanë ateistë të periudhës komuniste, të cilët nuk e shquanin shumë institucionit fetar të formimit të Konstantin Kristoforidhit; të cilët kalonin nën zë emrin e institucionit fetar të formimit fillestar të Naim Frashërit; të cilët e heshtnin institucionin fetar të formimit e besimit të Ndre Mjedës; në rastin e Nolit, e shquanin largvajtshëm dhe madje gjenin strehë në institucionin fetar autoqefalist të Kishës Ortodokse Shqiptare, të themeluar prej tij.

Të ishe fanolist në fund të shekullit të kaluar dmth të kishe guximin qytetar dhe intelektual që t’ia grisje maskën e së keqes, pushtetit, politikanit, akademikut, shkrimtarit e klerikut serb, maqedonas e malazez, ashtu sikur bënin Profesor Rexhep Qosja në Kosovë, Profesor Agim Vinca në Maqedoni dhe Profesor Nail Draga në Mal të Zi.

Të jesh fanolist sot

Të jesh fanolist sot do të thotë të jesh krijues, që më parë se sa t’i artikulosh idetë, temat, mendimet a konceptet në veprën fetare, letrare, politike, kulturore a shkencore, duhet të krijosh neologjizmat, fjalët vetjake, termat shkencorë, mbi strukturën fjalëformuese e kuptimore të gjuhës shqipe, aq të munguara në komunikimin shkencor, politik e kulturor sot; të jesh nolian sot do të thotë të jesh i pakompromis në identifikimin e saktë të shqetësimeve ditore dhe t’ia çjerrësh maskën politikanit, deputetit, qeveritarit dhe uzurpatorëve të institucioneve shtetërore, arsimore, shkencore e kulturore, aq të pranishme në jetën tonë kombëtare sot; të jesh fanolist sot do të thotë të jesh i vendosur në përzgjedhjen dhe sjelljen e vlerave universale për kulturën e popullit tënd, aq të munguara në institucionet shkencore e akademike sot; të jesh fanolist sot, do të thotë të jesh i vendosur deri në shenjtëri për të thënë të vërtetën dhe vetëm të vërtetën në jetën tonë, pra, të besosh dhe të jesh i bindur deri në idealizëm se e vërteta dhe vetëm e vërteta e sjell fundin e lumtur të çdo gjëje: madje, të jetës dhe të vdekjes!

Të jesh fanolist sot, do të thotë të respektosh qytetërimin, trashëgiminë, besimet fetare, Lindore e Perëndimore në jetën e popullit shqiptar, e kjo do të thotë të mos e shohësh fqinjin si mysliman, katolik a ortodoks, po si shqiptar të një përkatësie, të cilën ai e ka zgjedhur brenda zemrës së tij. Të jesh nolian, në të vërtetë, do të thotë t’i japësh kuptimin kombëtar institucionit fetar në të cilin i lutesh Perëndisë, pa ndjerë nevojën që të kalosh në tjetrin për të ridimensionuar imazhin kombëtar, intelektual e kulturor vetjak.

Të jesh fanolist sot, do të thotë të mos ndalesh një jetë të tërë, së hulumtuari e studiuari veprën e Fan Nolit, sikur bëri Nash Jorgaqi dhe të vazhdosh atë rrugë sikur bën sot studiuesi Sevdai Kastrati në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe botuesi e studiuesi Mehmet Gëzhilli në Shqipëri.

Të nderosh Nolin sot, do të thotë të botosh veprën e plotë, sa më të plotë të tij, ashtu sikur vepron fanolisti nga Tirana, Z. Mehmet Gëzhilli, duke botuar jo vetëm krijimtarinë letrare, mendimin shkencor, publicistikën, përkthimet etj., po edhe literaturën kishtare, në një kohë që edhe botuesit shumë herë më të mëdhenj se ai, kujdesen të botojnë prej tij vetëm një pjesë të Albumit, Historinë e Skënderbeut dhe shumë shumë ndonjë përkthim të Shekspirit për nevoja të lekturës shkollore.

Të jesh sot fryma e Fan Nolit do të thotë të mbrosh me dije dhe me kulturë shkencore e intelektuale Autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare, duke botuar liturgjinë noliane kishtare dhe ta vesh në funksion të secilës Kishë dhe lutësve të saj, ashtu sikur vepron editori Mehmet Gëzhilli në Tiranë.

Të nderosh dhe të risjellësh sot mendimin politik, shkencor e letrar të Fan Nolit në gjithë hapësirën shqiptare, do të thotë të punosh me dekada për të përgatitur Bibliografinë shteruese të tij, duke e vendosur deri edhe në Bibliotekën e Harvardit, ashtu sikur punoi e punon studiuesi e editori nga Tirana, Mehmet Gëzhilli.

Të jesh bartës i Frymës fanoliste sot, sot do të thotë të nderosh e respektosh demokracinë planetare të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, do të thotë ta mbash në tavolinën e punës e ta nderosh Kushtetutën Amerikane dhe ta mbash në tavolinën e punës e ta respektosh Kushtetutën e shtetit tënd. E kjo do të thotë, ta mbash në njërën dorë Biblën a Kuranin dhe në dorën tjetër Kushtetutën dhe shpatën. Besoj, të tillë ishin fanolistët e Luftës së Kosovës në vitin 1999, luftëtarët e Batalionit “Atlantiku”, për të cilët vite më parë pata shkruar: Nëse moshatarët e tyre në trojet etnike ishin rritur dhe përgatitur për luftë duke lexuar Biblën a Kuranin dhe duke u vetëdijësuar për lirinë si mision njerëzor para varrit të Çerçiz Topullit e Adem Jasharit, luftëtarët e batalionit “Atlantiku” ishin rritur duke mbajtur në dorë edhe Deklaratën e të Drejtave Universale dhe duke u frymëzuar nga Shtatorja e Lirisë, e cila bashkonte konceptin për lirinë kolektive, krenarinë kombëtare dhe botën humane të tyre. E kjo do të thotë se luftëtarët shqiptarë që erdhën nga Amerika në Luftën e Kosovës ishin pasardhës edhe të frymës së Fan Nolit dhe vargjeve të tij paradigmatike “Mbahu, Nëno, mos kij frikë / Se kë djemtë n’Amerikë”.

A mjafton kjo që ta përmbyllim fjalën tonë me konstatimin se, Fan Noli me bëmat e tij në fillim të shekullit XX dhe me veprën e tij në fund të shekullit XX, e ka kryer misionin e tij kombëtar, politik, krijues, klerikal dhe human në jetën e popullit shqiptar.

Duke shkruar për Balzakun, Viktor Hygo, pati thënë: “Njerëzit e mëdhenj e bëjnë vet piedestalin e tyre, e ardhmja ngarkohet të vendosë statujën”. Fan Noli ishte i tillë. Krijoi piedestalin e tij mbi në kontinente, por statujën e kemi borxh ta vendosim edhe ne, brezi ynë.

Le të jetë kjo fryma e tij, vepra e tij dhe lavdia e tij, e cila na ka bashkuar edhe sonte!