Revista “World Literature Today”, e themeluar në vitin 1927,e cila botohet një herë në dy muaj në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, publikoi pardje një shkrim të Nina Sabolik, Profesore në Universitetin Shtetëror të Arizonës, nën titullin “Pse Ismail Kadare duhet ta fitojë Çmimin Nobel 2013 për Letërsinë”.

Në vijim po japim një përmbledhje të zgjeruar të këtij shkrimi.

Unë duhet ta urrej Ismail Kadarenë. Unë duhet ta urrej atë sepse unë jam maqedonase, ndërsa ai është shqiptar dhe dy popujt tanë kanë qenë armiq prej shekujsh dhe u futën në luftë së fundmi nja dymbëdhjetë vjet më parë. Unë duhet ta urrej atë, sepse në një takim së fundmi të PEN-it ndërkombëtar ne Bled të Sllovenisë, ai ishte i vetmi që refuzoi të firmosë një peticion për njohjen e Maqedonisë nën emrin e saj kushtetues – një peticion që u firmos nga të 70 anëtarët e PEN-it, përfshi dhe pesë shkrimtarët e tjerë shqiptarë… Megjithatë, pas leximit të romaneve dhe tregimeve të tij, unë jo vetëm nuk mund ta urrej atë, por dëshiroj ta nominoj atë për Çmimin Nobel në Letërsi për vitin 2013. Më lini t’u tregoj përse.

Shumë nga librat e tij ishin ndaluar gjatë tridhjetë vjetëve që ai kaloi si një shkrimtar në Shqipërinë komuniste. Midis tyre është romani që është konsideruar si vepra më mirë e tij ‘Nëpunësi i pallatit të ëndrrave” (1981) i cili bën një paralele të dukshme midis regjimit të Hoxhës dhe një vendi të trilluar ku ëndrrat shqyrtoheshin për shenja të ndonjë disidence politike. Megjithatë, pavarësisht nga gjithë ky mendim i lirë i tij, Kadare jo vetëm mbijetoi, por u bë i famshëm në një vend ku shkrimtarët në përgjithësi internoheshin, burgoseshin, ose ekzekutoheshin për gabime shumë më vogla ideologjike.

Romani “Kështjella”, si disidencë e Kadaresë, është një alegori e një alegorie. Në thelbin e saj, ajo nuk është vetëm një kritikë e komunizmit, por gjithashtu një reflektim mbi relativitetin kulturor të shfaqjes historike.

Si historia e “Kështjellës” – dhe si ajo e familjes sime, në kuptimin më të vrazhdë, komunistët e klasës punëtore, socialistët borgjezë liberalë dhe antikomunistët konservatorë përziheshin dhe bënin krushqi me njëri-tjetrin – jeta politike e Kadaresë nuk përfaqëson një kufi të qartë midis komunistëve “të këqij” dhe disidentëve “të mirë”. Në vend të kësaj, në rrëfimin e tij Kadare përdor lentet e historisë për të treguar natyrën e disidencës politike në përgjithësi. Kronikani oportunist politik i “Kështjellës”, për shembull, sajon historinë e përplasjes midis ushtrisë osmane dhe armikut shqiptar, e cila është konsideruar nga kritikët bashkëkohorë si një histori mbi përplasjen midis komunistëve dhe kundërshtarëve të tyre.

Të ishe shkrimtar në Shqipërinë komuniste duhet të ketë qenë e ngjashme me të qenit kronikan në një ushtri të madhe lindore në ditët e Perandorisë Otomane. Portretizimi i Kadaresë për Tursun Pashën, komandantin e ushtrisë otomane te ‘Kështjella” dhe një paraqitje e Enver Hoxhës dhe diktatorëve ushtarakë gjithandej, është rrëfyer në këtë vështrim. “Nata ishte shtatzënë dhe ai ishte në barkun e saj, krejtësisht i vetëm” është, për shembull, se si kronikani përshkruan gjendjen emocionale të Pashait në prag të kështjellës. Një karakter i trazuar në muzgun e jetës së tij, i shqetësuar për tatëpjetën e karrierës së tij ushtarake, Tursun Pasha ndihet i dërrmuar nga pesha sa personale dhe qytetëruese e misionit që ai synon të arrijë. Në barkun e dyshimeve të tij, ai i kundërvihet vlerës së jetës së tij të kaluar si një shërbëtor dhe krijues i një perandorie të sapolindur dhe mizore. Në fund të karrierës së tij, shfaqja e qiellit të kuq- gjak nga Lindja ishte parandjenja e një rrethimi të përgjakshëm, ndërsa vdekja e tij është i vetmi njoftim i mundshëm që del nga kufijtë e perandorisë. Kështu, “barku i errët” i natës shërben me qëllime të shumëfishta simbolike sa për konfliktet e brendshme të një personi të paaftë për t’i shpëtuar peshës dërrmuese të historisë, zgjedhës së një perandorie të stërmadhe të përhapur në drejtim të perëndimit, dhe, tërthorazi, por pagabueshëm, perandorisë komuniste të Stalinit. Vetëvrasja e Tursun Pashait në fund të rrethimit nënvizon kuptimin e zymtë të kësaj metafore, vdekja e tij duke u bërë “një lloj vendi askund, një vend me të vërtetë përtej mundësive të ligjit, jashtë botës dhe Perandorisë”.

Një element tjetër i kritikës së Kadaresë ndaj regjimit të Hoxhës është sulmi i tij mbi idenë e denacionalizimit, që te ‘Kështjella” fillon nga padishahu, ose sulltani, i cili ishte gjithashtu një argëtim i preferuar i perandorisë më të fundit komuniste… Kjo është një temë që Kadare i rikthehet në veprën e tij të fundit, “Aksidenti” (2010), e cila shenjon ndikimin korruptiv të vlerave të shtrembëruara perëndimore në Europën postkomuniste juglindore. Tek “Aksidenti”, megjithatë, armiku nuk është një diktator komunist, por sulmi ideologjik i vlerave të padiskutueshme perëndimore, i cili, në emër të lirisë, ka prishur thelbin moral të Shqipërisë postkomuniste.

Rrethanat e Kadaresë sfidojnë nocionin e Josef Brodskit që ekzili, fizik apo mendor, është e vetmja përgjigje e arsyeshme ndaj një regjimi shtypës. Për Kadarenë, mënyra e vetme për t’i bërë ballë një diktature, qoftë komuniste, koloniale, apo neokoloniale, është për ta luftuar atë, sërish e sërish, nga brenda, në thellësitë e shpirtit të saj.

Ndryshe nga autorë të tjerë disidentë nga regjime të ndryshme diktatoriale, Kadareja nuk sheh një dritë në fund të tunelit historik. Nuk ka shpëtim nga cikli i përjetshëm i grindjeve dhe pajtimit. Lufta vazhdon, nën shumë maska të ndryshme. Nuk ka shpëtim në anën tjetër të vijës kufitare, as në vijën e frontit të një revolucioni fisnik.

Të gjitha kundërshtimet kryesore për nominimin e Kadaresë për Çmimin Nobel rrjedhin nga një burim i vetëm: paaftësia e një audience perëndimore për të lënë pas provincializmin e vet kulturor dhe të vlerësojë një shkrimtar që nuk i përshtatet stereotipit të letërsisë botërore, siç e përshkruan James English, një përzierje salcash multikulturore vendore.

I pari prej këtyre kundërshtimeve, ideja se Kadare nuk ishte dhe aq disident dhe se ai bashkëpunoi me regjimin e Hoxhës, buron nga një opinion tipik perëndimor të disidentit antikomunist, si një figurë e spikatur, si fjala vjen Solzhenicini që boton veprën e tij disidente kundër mosmarrëveshje të mëdha, dhe pastaj emigron në Perëndimin e ndritshëm dhe të lumtur – një version hollivudian i disidentit të Europës Lindore. Kadareja, nga ana tjetër, bën pjesë ndër ata shumë të padukshëm që i rezistoi regjimeve diktatoriale nga brenda, një akt shumë më i frikshëm dhe më heroik. Kadare i mbijetoi për më shumë se dyzet vjet botimit të romaneve të tij në heshtje, por të padyshimta antikomuniste nën hundën e diktatorit të egër stalinist Enver Hoxha. E vetmja gjë që do ta bënte atë më shumë një hero do të ishte në qoftë se ai do kishte vdekur i persekutuar (një mundësi konstante kjo) dhe të publikoheshin rrëfimet e tij heretike nga vetë kupola komuniste.

Kundërshtimi i fundit, i publikuar nga New York Sun në vitin 2005, – ku thuhet se vepra e tij është shumë e errët dhe shumë e vështirë për t’u përkthyer, vendi i tij shumë i largët dhe i njohur për së keqi në audiencën perëndimore për t’u kuptuar (le më pastaj për t’u vlerësuar) – rrjedh nga i njëjti vetëgjykim perëndimor që e ka të vështirë ta imagjinojë Kadarenë si një kritik shumëdimensional të ideologjive kontradiktore. Temat e romaneve të Kadaresë – alegoritë ndaj perandorive të vjetra dhe të reja, çështja e historisë dhe kuptimi i saj; besimin e tij ende të sigurt të vazhdueshëm dhe këmbëngulës te shpirti i njeriut – të gjitha këto zhvillohen përtej kohës dhe kufijve. Konteksti për tregimet e tij nuk është vetëm Shqipëria në momente të ndryshme të historisë, ai është për ne – lexuesit, si dhe për botët që ne kemi krijuar në mendjet dhe zemrat tona. Gjuha e tij, ndonëse poetike dhe me të vërtetë e vështirë për t’u përkthyer me të gjithë gjallërinë e saj shkëlqyese, ruan fuqinë e saj edhe në një përkthim të dyfishtë, sikurse ndodh te “Kështjella”, e cila është përkthyer në anglisht nga frëngjishtja, e jo nga shqipja origjinale.

Së fundi, për t’u kthyer sërish te çmimet Nobel,këta Oskarë të botës letrare, çfarë idealizmi apo një “vepër letrare në një drejtim ideal” kërkohet sot? Idealistët nuk janë njerëz të cilët jetojnë në një kullë të fildishtë, duke parë përmes dritares së tyre të ngushtë një qiell të zbukuruar me palma, duke ëndërruar një botë të qetë, paqe dhe lumturi. Idealistët janë shpesh të çuditshëm, dhe nganjëherë vërtet mizantropë. Për ta, një qiell i zbukuruar me palma është sipas gjasave për të treguar më shumë vezullimin e Technicolor-it dhe mjegullën e kulturës bashkëkohore pop se sa një oaz të ndritshëm të të ardhmes. Me fjalë të tjera, ata janë të përfshirë intensivisht me të tashmen. Kadare zgjodhi të komentojë mbi gjërat që janë të pakëndshme, për atë po aq sa dhe për ne; që shtrojnë pyetje më shumë se përgjigje, që nuk kanë asnjë zgjidhje në të tashmen dhe ndoshta asnjë në të ardhmen. Ky është idealizëm. Dhe kjo është arsyeja pse ai duhet të fitojë Çmimin Nobel për vitin 2013 në Letërsi./Dita/

Jo vetëm ngjarje e madhe e filmit, por e shndërruar tashmë në një ngjarje të madhe kulturore, Festivali Ndërkombëtar i Filmit Dokumentar dhe të Shkurtër, DokuFest, ka bërë që gjatë kohës së mbajtjes së tij, Prizrenin ta vizitojnë me qindra njerëz. Kjo, pos festivalit, i ka sjell të mira dhe vetë qytetit, pos të tjerave edhe në anën materiale.

Ashtu si vitet e kaluara, të gjitha bizneset që kanë shërbime klientele janë bërë gati për të pritur mysafirë gjatë kohës sa do të zgjasë DokuFesti. Disa nga ta thonë se e presin me kënaqësinë më të madhe e disa thonë se periudha 17-25 gusht do të jetë e njëjtë si të gjitha ditët tjera të vitit. Me përjashtim të hoteleve-bujtinave që punojnë për 365 ditë në vit, ka edhe nga ata që hapin dyert e shtëpive dhe ofrojnë mundësi akomodimi për turistët nga vendet e ndryshme të cilët udhëtojnë për në Prizren, në DokuFest.

Pronari i bujtinës “Andi”, që gjendet te Qafa e Kishës, Asllan Shala, thotë se ka pranuar rezervime për dhomat të cilat i ka në dispozicion për klientë. Ai për gazetëtn ka thënë se pregatitjet janë në nivelin e duhur, që sipas tij, vitin e kaluar ashtu edhe këtë vit ka rezervime para se të fillojë festivali.

“Ne nuk jemi duke e pritur festivalin, ne punojmë 24 orë çdo ditë, por edhe për këtë festival jemi pregaditur deri në pikë të fundit për klientët tanë” thotë Shala, shkruan Zëri. Çmimet sipas tij nuk do të lëvizin.

“Jemi me traditë si hotelier dhe nuk dëhirojmë që të krijojmë përshtypje si qytetar shfrytëzues për të huajt që vijnë tek ne, do të vazhdojmë sikur me dhe pa DokuFestin” ka shtuar Asllan Shala. Njejtë sikur Asllan Shala thotë edhe pronari i hotel “Venisi”, Iftiman Ademaj.

“Ngase punojmë vazhdimisht, kemi klient të rregullt, por për DokuFest ashtu si ka ndodhur vitin e kaluar me organizatorët e këtij festivali, ashtu do të punojmë edhe këtë vit” ka thëqnë Ademaj. Dhomat e tij sillen me një çmim çift prej 35 deri në 40 euro, ndërsa për dhomë njëshe, Ademaj thotë se nata kushton 25 euro.

“Ende po presim që t’i “rehatojmë” vizitorët e huaj, që përveç se do të kënaqen në ditët e DokuFestit, ata do të akomodohen në mënyrën më të mirë të mundshme nga ana jonë” ka shtuar Ademaj.

Gjatë vitit të kaluar, disa nga këto biznese kishin përjetuar një keqkuptim nga ana e medieve, që sipas tyre, një shumë e madhe e të hyrave biznesore kishte dalë në pah e një gjë e tillë pronar i një bujtine tjetër, i njohur për redaksinë e “Zëri”-t, thotë se nuk ka ndodhur.

“Nuk do të doja të jem pjesë e kontratave të mundshme nga organizatorët e as i përfshirë në medie, ngase vitin e kaluar është thënë se 6 milion euro kanë përfituar bizneset-bujtinat në Prizren, por realisht një gjë e tillë nuk është e mundur, e më pas inspektorët dhe ligjvënësit na kanë “sakatuar” me tatime shtesë” ka thënë ai. Ndryshe nga “përjetuesit” e DokuFestit, Mark Curri, pronar i bujtinës “Kalaja” thotë se me të marrë vesh se ky biznes është më i kërkuari gjatë ditëve të festivalit, kohë më parë ka renovuar shtëpinë e tij private dhe e ka “mbushur” me krevetër.

“Kam dëgjuar që flenë “grumbull” dhe kam mbushur dhomat me katër a pesë krevetër të cilat do të jenë në shfrytëzim të “kërkuesve” të gjumit” ka thënë Curri. I interesuar se si do të rrjedhojë i gjithë festivali, Curri thotë se çmimet për person do të sillen nga 15 deri në 20 euro për person. “Nuk kam punuar më herët me këtë biznes, por kushtet i kam krijuar si për vete, ashtu edhe për mysafirët, kështu që vizitorët të jenë sa më të kënaqur edhe me pritjen prizrenase” thotë ai.

Hotel “Prizreni” është vendi ku nga dhjetori i vitit kaluar ka marrë kërkesa për rezervime gjatë periudhës së këtij festivali. Menaxheri i “Prizreni”-t, Nexhat Palushi ka thënë se mëngjesi dhe fjetja janë të përfshira në një çmim prej 48 euro e 50 cent, që sipas tij, kjo marrëveshje ka ardhur në bashkëpunim me organizatorët e DokuFest.

“Jemi duke i pritur mysafirët që të na vijnë nga data 17, nga të cilët, të gjitha dhomat i kemi të rezervuara” ka thënë Palushi. Kordinatorja e DokuFest, Nita Dedaj, thotë se ka dy muaj që stafi i festivalit është duke u marrë me pregaditjen e akomodimit të viziotërve të ftuar nga ta. “Me të gjitha bujtinat, kohë më parë dhe vazhdimisht jemi duke punuar në këtë drejtim, për akomodimin e të ftuarve tanë që e kanë konfirmuar ardhjen e përcjelljes së festivalit, marrëveshje kontraktore kemi me të gjithë dhe besoj se do të na shkojë mbarë i gjithë procesi” ka thënë ajo.