Instituti Smithsonian njofton se mbi 2 mijë e 500 gjuhë do të zhduken deri në fund të këtij shekulli dhe për këtë arsye Smithsonian, që është muzeu dhe qendra më e madhe studimore në botë, i kushtoi një vëmendje të veçantë këtyre gjuhëve në Festivalin e vet vjetor Folklorik. Sapo dëgjoi muzikën, Patricia Joseph u ngrit menjëherë të vallëzonte.

“Gjithmonë më vinte të kërceja kur dëgjoja këtë lloj muzike, por diçka më frenonte. Por këtu ndjehem e çliruar. Është një vend i pazakontë dhe do të kalojmë këtu thuajse gjithë ditën”.

Edhe kënga është e pazakontë, me vargjet në një gjuhë që po shkon drejt zhdukjes. Është pjesë e Festivalit Folklorik Smithsonian, një aktivitet i përvitshëm ku nderohet kultura botërore në Parkun Kombëtar në Uashington. Këtë vit, një vëmendje e posaçme i është kushtuar 2 mijë e 500 gjuhëve nga gjithë bota që parashikohet të zhduken deri në fund të shekullit.

Përfaqësuesit e gjuhëve të ndryshme përdorën forma të larmishme arti për t’u shprehur në gjuhët e tyre, përfshirë muzikën ritmike të gjuhës Quechua të Amerikës së Jugut …të kënduarin e veçantë të gjuhës Tuvan në Siberi…dhe vallëzimin e veçantë të gjuhës havajane. Aaron Sala është një nga muzikantët e gjuhës në zhdukje të Havait.

“Është një përvojë e mrekullueshme që të njohim kultura të tjera që po punojnë për të ruajtur mbijetesën dhe zhvillimin e gjuhëve të tyre”.

Por përfaqësuesit e këtyre kulturave nuk po përpiqen vetëm të stimulojnë shqisën e dëgjimit. Përveç muzikës, festivali ekspozon shumë objekte artizanale autentike, si për shembull një mulli që bluan orizin.

Elisabeth Ostler nga Merilendi thotë se festivali me objektet e artit dhe muzikën u jep mundësi amerikanëve që të mësojnë për kulturat e ndryshme botërore.

“Në përgjithësi ne jemi të izoluar nga kulturat e tjera. Kemi kaq shumë gjëra që mund të vlerësojmë”.

Ajo shpreson që të rinjtë, siç janë shtatë fëmijët e saj të frymëzohen nga festivali dhe të sjellin ndryshim në botë./voa/

Është sulmuar përsëri muzeu i Alfabetit të Gjuhës Shqipe në Manastir.

manastiri_alfabetioVandalë të panjohur gjatë mbrëmjes së djeshme kanë qëlluar nga vetura në lëvizje drejt Muzeut, duke thyer xhamin e derës së hyrjes. Incidentin e konfirmon edhe drejtori i Muzeut Gazmend Hoxhaj,i cili thotë se bëhet fjalë për dëme të vogla materiale.

“Kjo ngjarje ndodhi të shtunën në mbrëmje. Është thyer vetëm xhami i derës së hyrjes prej veturës afër muzeut”, tha Gazmend Hoxhaj, drejtor i Muzeut, transmeton Alsat-M.

Kjo është hera e dytë të vandalizohet Shtëpia e Alfabetit në më pak se dy muaj. Sulmuesit e para dy muajve, si edhe ata të një nate më parë vazhdojnë të shëtisin të lirë. Edhe përkundër sulmeve të shpeshta, nuk është bërë asgjë në shtimin e sigurisë dhe mbrojtjes të Shtëpisë muze. Ajo nuk është e siguruar as me kamera e alarme. Madje ky institucion i vetëm historik i shqiptarëve të Maqedonisë nuk ka as edhe një rojë. Sipas drejtorit Gazmend Hoxhaj, sigurimi fizik i Shtëpisë së Alfabetit do të mundësohet vetëm me buxhetin e vitit 2014, që do të thotë se 6 muajt e ardhshëm ky muze do të mbetet i pambrojtur. Ndërkohë ka reaguar edhe Shoqata e Historianëve Shqiptarë të Maqedonisë. Kryetari i kësaj shoqate Skender Asani dyshon se sulmet e tilla nuk janë të rastësishme por të sinkronizuara mirë për të ushtruar presion psikologjik ndaj shqiptarëve të Maqedonisë.

“Rezulton që shqiptarët e Maqedonisë të kenë vetëm një muze të tyre të etnokulturës, gjuhës dhe traditës së tyre. Për fat të keq ai në mënyrë sistematike dhunohet, sulmohet, dhe ne në reagimet tona permanente kemi thënë se ky akt nuk është punë e individëve ose grupeve, por është një sulm i cili koordinohet prej një qendre dhe në momentet e duhura ai vazhdimisht sulmohet për ti dhënë mesazh shqiptarëve jo vetëm të Maqedonisë por edhe të rajonit”, deklaroi Skender Asani, Kryetar i Shoqatës së Historianëve.

Asani i bëri thirrje qeverive të Shqipërisë dhe Kosovës të mos rrinë duarkryq por të reagojnë në lidhje me këtë akt, ndërsa Qeverisë së Maqedonisë që të mbrojë muzeun. Shoqata e Historianëve do të kërkojë edhe nga UNESCO që të kujdeset për këtë muze. Ndryshe, pas demolimit të muzeut dy muaj më parë, sapo kishin përfunduar riparimet e tij cilat u mbuluan nga Qeveria.

Një nga redaktorët e librit me kujtime të Syrja Vlorës, historiani Marenglen Verli shprehet se bëhet fjalë për një figurë shumë të spikatur të fillimshekullit XX, pavarësisht se mbi të nuk dihet shumë. Fatkeqësisht kujtimet e tij kanë pritur shumë dekada në arkivat e Institutit të Historisë, derisa panë dritën e botimit. Ato janë përkthyer rreth viteve ’40. Ndonëse nuk është e sigurt, sipas Verlit, shenjat të çojnë te poeti Ali Asllani.

“Syrja bej Vlora është një figurë e njohur, personalitet i fillimshekullit, kushëri dhe rival i Ismail Qemalit, vëlla i kryeministrit të fundit osman deri në vitin 1908, drejtor i Doganave Osmane, një nga ata pronarë të mëdhenj që deshën të fusnin metodat kapitaliste në vitet ’20-’30 në Shqipëri etj. Pra, një figurë e spikatur e dekadave të para të shekullit të shkuar” , shprehet ai.

Ai tregon se , “Kujtimet përfshijnë kryesisht periudhën mes viteve 1912-1920. Ai e trajton me ngjyra shumë të ndezura këtë periudhë. Ngjarje, personalitete parë sipas këndvështrimit të tij, dihet që kujtimet e kanë subjektivizmin brenda vetes. Mendohet të jenë shkruar rreth viteve ’20-’24. Janë në osmanishte dhe mendohet të jenë përkthyer në gjysmën e dytë të viteve ’40, menjëherë pas lufte”, shprehet ai për gazetën “Panorama”.

 Verli shprehet se , “Si në çdo botim të memuareve, lexuesit do të gjejnë gjëra shumë interesante. Do të lexojnë mbi figura, si Ismail Qemali, Esat Toptani, Ahmet Zogu, Pren Bib Doda etj. Nuk do të ketë gjëra që do të çudisin dynjanë, por ka detaje, imtësi, trajtime në thellësi të personaliteteve, që ai i ka njohur nga afër. Dhe nuk bëhet fjalë vetëm për personalitete shqiptare, por diplomatë austro-hungarezë, osmanë, të vendeve fqinje etj.”

Meqënëse Syrja bej Vlora njihet si rival politik i Ismail Qemalit,  Verli pohon se , “Përmes këndvështrimit të Syrja bej Vlorës, Ismail Qemali vjen me të mirat dhe të këqijat e tij. Por e rëndësishme është që edhe ai bie dakord se ai ishte figura brilante që mundi të bënte atë që bëri, pra të unifikonte politikanët shqiptarë dhe me një pragmatizëm të spikatur dhe përvojë shumë të madhe, të realizonte pavarësinë.”

Syrja Bej Vlora lindi në Vlorë në vitin 1860 dhe vdiq më 1940-n. Pinjolli i familjes së njohur të Vlorajve, që i kishte dhënë Perandorisë Osmane pashallarë e vezirë. Ishte i biri i Mustafa Pashë Vlorës dhe i vëllai i Vezirit të madh, Ferit Pashë Vlorës (1903-1908), kushëri i Ismail Qemalit, por njëherësh rival i tij politik, babai i Eqrem bej Vlorës, kunat i Esat Pashë Toptanit (i kishte marrë motrën për grua), drejtor i përgjithshëm i Doganave osmane, deputet në Parlamentin osman pas vitit 1908, ambasador i Shqipërisë në Vjenë më 1914 etj. Syrja Vlora është i ati i Eqrem Bej Vlorës.

Sipas gjetjeve arkeologjike, konsiderohet se Janjeva është lokalitet mjaft i lashtë. Këtë e dëshmojnë mbishkrime të shumta që janë gjetur në këtë vend. Në dokumentet e shkruara, përmendet për herë të parë në vitin 1303.

Janjeva, po ashtu, është vendlindja e Shtjefën Gjeçovit, veprimtarit të shquar të lëvizjes atdhetare, etnograf, arkeolog dhe shkrimtar shqiptar.

Janjeva ka qenë e njohur për xehetari, zejtari, shkrirje dhe përpunim të metaleve, artizanateve, nga argjendi e ari, dhe në fund edhe me ato të plastikës. Në vitin 1488, kjo qytezë e kishte edhe ligjin e vet të xehetarisë.

Nga një qendër kaq e njohur shumë kohë më parë, historia e Janjevës ka ndryshuar shumë, raporton Radio Evropa e Lirë.

Në ditët e sotme, komuniteti pakicë i kroatëve që jeton në Janjevë, lufton për mbijetesë dhe përballet me kushte shumë të rënda ekonomike, gjë që edhe është arsye për largimin e shumë banorëve, të cilët kërkojnë jetë më të mirë.

Tashmë, shumica e shtëpive në Janjevë janë të braktisura dhe të shkatërruara.

Nga kisha, që gjendet në majë të një kodre në Janjevë, me disa minuta të paktë ecjeje, mund të mbërrish në qendër të qytezës.

Rrugës nuk është e zakonshme të takosh shumë njerëz. Në qendër, shihet numri i paktë i shitoreve dhe kafeneve. Nëpër kafene janë të ulur pak njerëz, të cilët flasin me njëri-tjetrin pranë një gote me raki të vendit.

Petar Palic, një nga ata që Radio Evropa e Lirë i takoi, kishte jetuar në Janjevë deri në moshën 30 vjeçare, dhe pastaj, në vitin 1995, ishte shpërngulur në Kroaci.

Ai kohë pas kohe kthehet në Janjevë për t’i vizituar familjarët, ndërsa shton se ka kohë që ata nuk ndihen si në shtëpinë e tyre.

“Ne nuk jemi pakicë si serbët. Por, jemi pakicë brenda pakicës. Ne jemi këtu me lojën e fatit, tash e 700 vjet. Duam të na respektojnë si më parë. Tash e kemi shtetin tonë, Republikën e Kosovës. Nuk kërkojmë më shumë se të na respektojnë, ashtu sikurse edhe ne i respektojmë të tjerët. Të ndjehemi si në shtëpinë tonë”, thotë Palic.

Por, ka edhe banorë që janë rikthyer në qytezën e tyre. Nikola Brkic është një prej atyre që ishte shpërngulur për në Kroaci, por tani ai është rikthyer të jetoj në vendlindje.

Ai është baba i katër fëmijëve. Shqetësohet për fëmijët e tij, e arsye kryesore për këtë është që ata mësojnë në gjuhën serbe, e jo në atë kroate.

Brkic, është i papunë. Duke e parë që nuk ia del ta mbajë familjen, ai ka filluar të punojë tokën.

“Kam filluar ta kultivoj tokën, pasurinë që e kam. Jetoj këtu dhe punoj këtu. Kam një ndihmë sociale. Jetohet vështirë në Janjevë dhe tashmë kanë mbetur vetëm pesë për qind të kroatëve këtu. Rreth 95 për qind të njerëzve janë shpërngulur nga Janjeva. Ka pak njerëz të punësuar këtu. Janë disa që punojnë në arsim dhe në shëndetësi. Të tjerët merren me bujqësi, por nuk kemi kushte për të nxjerrë prodhime bujqësore”.

Ai kujton kohën sa ka qenë i shpërngulur në Kroaci, dhe thotë se është e rëndë të mendosh se në çfarë kushte kanë jetuar atje, dhe në çfarë kushtesh jetojnë sot në Kosovë.

“Është e çuditshme, sepse në Kroaci kemi pasur kushte të mira, për shkollim, për shëndetësi. Të gjitha kanë qenë të rregulluara. Kur jemi kthyer këtu, ka qenë rëndë. Fëmijët nuk kanë dashur të jetojnë këtu. Unë ju thosha se do të rrimë një javë apo dy, sepse babanë e kam këtu. Kështu kaloi koha dhe ne mbetëm. Ndryshe, për fëmijët dhe të rinjtë është mjaft rëndë, sepse nuk ka ndonjë zgjidhje apo perspektivë për fëmijët dhe të rinjtë në Janjevë”, rrëfen Brkic.

Marian Palic, punon herë pas here në ndonjë punë sezonale. Ai nuk ankohet, sepse thotë se është një kohë kur shqiptarët, që janë shumicë nuk kanë punë, dhe natyrisht që edhe kroatët e kanë të vështirë punësimin.

“Në Janjevë janë krejtësisht dy familje me të punësuar, që kanë biznese. Të tjerët janë krejtësisht të varfër dhe jetojnë buzë ekzistencës”, thotë ai.

Banorët e Janjevës kanë kërkuar nga institucionet e Kosovës që t’ua mundësojnë fëmijëve të paktë kroat që jetojnë në këtë vend, që të mësojnë në shkolla në gjuhën e tyre amtare kroate.

Sipas tyre, do të ishin të nevojshme investimet në kulturë, sport dhe në infrastrukturë, në mënyrë që t’ju lehtësohej jeta kroatëve që jetojnë në Janjevë.