Rrugëtimi i artit të pikturës në Kosovë nga një prej emrave më të njohur të tij, Tahir Emrës. Në 75-vjetorin e artistit, Akademia e Shkencave të Kosovës boton një monografi të hartuar nga piktori Kujtim Buza, ndërsa gazeta “Shqip” sjell një vështrim.Gruaja e ulur në kolltuk ka veshur një fustan të gjatë të zi, ndërsa vështrimin e ka humbur tej. Dhoma në të cilën ajo ndodhet është krejtësisht e errët dhe është vetëm drita që vjen përtej dritares ajo që dallon siluetën e saj në dhomë. “Në kolltuk”, kështu e ka titulluar Tahir Emra tablonë e realizuar më vitin 1965. Në Kosovën e pritjeve të gjata, piktori i ri në atë kohë dashuron të errëtën. Fytyra e pritjes duket dhe në portretin e një modeleje që ai ka vizatuar në vitin 1958. Në vitin 1972, “Sharraxhiu” në pikturën e tij nuk mund t’i ketë ngjyrë tjetër rrobat, përveçse të zeza. Kjo është ngjyra që Emra ka zgjedhur për të shprehur shtypjen dhe persekutimin e gjatë që i bëhet intelektualëve në një vend, i cili ende nuk ia zgjedhur raportet me historinë. Kur në vitet 1960 ai udhëtoi drejt Beogradit për të studiuar për pikturë, i kërkonte me ngulm ngjyrat në tablotë e tij. Imazhet e femrave që kërkonte të hidhte në tablo nuk mund të ishin të lumtur. As personazhet që ai zgjidhte për t’i sjellë në portret në atelienë e studentëve. Kosova ishte gjithnjë brenda tij, dhe merrte formë në ngjyrat që ai hidhte në telajo. Profesori i njohur i artit serb Nedelko Gvozdenovi, do të shihte tek pikturat e të riut shqiptar mendimin. Një pikturë nuk mund të jetë e bukur nëse nuk ka mendim. Raportin mes ngjyrave dhe vetvetes është një raport gati-gati intim, që gjen zbërthim vetëm në telajo. Por pas kthimit në Kosovë në vitin 1967, kur nisi punë si profesor në Katedrën e Arteve Figurative në Prishtinë, duke u bërë ndër të parët ligjërues të shkollës së pikturës, ai përpiqej të deshifronte gjithçka tek studentët. Atë kohë në Katedër jepnin mësim prof. Muslim Mulliqi, prof. Gjelosh Gjokaj, prof. Svetomir Arsiq dhe prof. Hilmija Qatoviq.

Tahir Emra ishte shqiptari i tretë i “Treshes së artë” siç quhej atëherë, e cila nxori kuadra të para, dhe e cila zhvilloi dhe afirmoi artet figurative të Kosovës në përmasa kombëtare dhe ndërkombëtare. Më 1974, zgjidhet Docent për vizatim dhe pikturë në Akademinë e porsathemeluar të Arteve Figurative të Universitetit të Prishtinës. Ka qenë docenti dhe prodekani i parë shqiptar i Akademisë së Arteve Figurative, pastaj shef katedre në dy mandate etj. Emra i përket atij brezi artistësh, emri i të cilit lidhet ngushtë me historinë e pikturës në Kosovë. Vetëm pak kohë më parë Akademia e Shkencave të Kosovës, prezantoi monografinë kushtuar jetës së tij nga piktori i njohur Kujtim Buza, me rastin e 75-vjetorit të lindjes së Tahir Emrës. Përtej aktiviteteve që kjo akademi mbajti, ajo çfarë mbetet është kjo monografi, e cila të shpalos fletë pas flete jetën e një pasionanti të madh të artit, dhe një njeriu që diti të shihte përmes së zezës. “Në Kosovë shkonim si mësues dhe ktheheshim si nxënës. Nxënës të mësimit patriotik, por edhe kulturor e profesional. Mbanim ligjërata për traditat e artit tonë kombëtar, hapnim ekspozita dhe zhvilloheshin tubime edhe pse mbi kokë rëndonte mugëtira e pushtimit në njërin krah dhe kallëpet standarde burokratike në anën tjetër. Takoheshim me intelektualë të shquar të të gjitha fushave: të shkencës, të letërsisë, të artit, akademikë dhe profesorë, artistë dhe pedagogë të kualifikuar dhe me eksperiencë. Tahir Emra renditej në mesin e tyre. E njoha qysh në vitin 1972 me rastin e hapjes së të parës ekspozitë të artit që vinte nga Tirana në Prishtinë. Burrë fisnik, piktor i veçantë dhe një ndër themeluesit e shkollës së lartë të arteve figurative. Bisedonte lirshëm pa marrë parasysh rrethanat e asaj kohe. Ai dhe të tjerë kanë luajtur rol të rëndësishëm në emancipimin e shoqërisë kosovare si dhe afrimin ndërmjet dy pjesëve të trungut të ndarë padrejtësisht. Miqësia ndërmjet nesh, sikundër thotë edhe Tahiri “mbeti e përhershme, e përjetshme”, kujton Buza. Me vështrimin e një artisti që e njeh mirë pikturën, ai bën një rrugëtim në artin e Emrës, që në vizatimet e tij të para me laps e thëngjill (1955-1959) kur ishte nxënës i shkollës së artit në Pejë.

“Duke marrë lëndën nga kontaktet direkte, nga ngjarjet përreth, përmes emocionesh figurative ai risillte në jetë gjithçka që seleksiononte dhe e intrigonte me formën, lëvizjen, shkapërdredhjen groteske që veç talentit dhe virtuozitetit plot fantazi shprehte pjesë nga biografia e tij”, thotë Buza. Ndërtimi grafik me pikturat bardhezi përbën themelin e pikturës së Tahir Emrës. Zhvillimet në Kosovë kanë qenë pjesë e pashmangshme e artit të tij. Vizatimi në letër “Fortuna” mbledh kruspull një figurë që mezi përcaktohet dhe duket sikur fundoset në atë blozë, në mëshirën e fatit. Vizat e lakuara mbi një të bardhë që xhiron në hapësira të paditura ngrihet mbi “gropën e errët” si një shtëllungë rrotulluese tornadoje. Të njëjtin emocion të krijon dhe vizatimi “Pa titull”. Por dy vizatimet “Masakra I”, “Masakra II” nuk janë më një peizazh sado fantastik dhe i trazuar qoftë ai, por dy punime me përmasa humane të cilat e ngrenë artistin në piedestalin e një mjeshtri me nivel profesional, e që me virtuozitetin e tij, konturon, pikturon me të errëta, thekson në penelin e tij atë çfarë pa e përjetoi në ato ditë tragjike. Tahir Emra në pikturat e tij është i ndjeshëm, por dhe i pamëshirshëm ndaj dhunës dhe mizorisë. Por ai nuk është aq i butë dhe lirik, kur ia dikton motivi dhe gjendja e tij shpirtërore, shpërthen në vizatime tragjike dhe shumë prekëse. Ai ka forcë të kalojë nga butësia e mështeknave në humnerat e peizazheve plot stuhi, plot eleganca figurash që pozojnë në britma, thirrje e vaje. Seria e vizatimeve të Tahir Emrës përbën një opus të veçantë në krijimtarinë e tij e përmbledhur me kujdes do kishte përmasat e një cikli me vlera në vazhdë të traditës me “kapriço” të mjeshtërve të njohur. Në vitet 1964-1965 ai solli në pikturë silueta dyqanesh me pak dritë të përthyer, të përhime si afreske.

Pas viteve ‘80 ai kalon në një pikturë mbështetur në natyrë, interpretuar me një lojë ngjyrash të papritura. Në vazhdën e këtyre peizazheve qëndrojnë edhe “Natyrat e qeta” konceptuar në sfonde të qarta apo me ngjyra të mbyllura që lëvizin dhe ndërthuren me intonacione shumë të pëlqyeshme. Interesante është dhe cikli i pikturave të tij “Rekuiem për të zhdukurit” (2001) ku re të errëta mbulojnë të vërtetën. Ai pikturon mjegullën mashtruese që ende mashtron. Lufta ka lënë gjurmë tek artisti, i cili ditët më të vështira të saj i kaloi në atelienë e tij, në mbrojtje të veprës dhe vazhdimin më tej të procesit krijues. Sensi i ngjyrës së piktorit Emra i kontribuon bukurisë së imazheve të tij. Kjo është diçka që nuk mund të mësohet. Është diçka e lindur dhe ka të bëjë me klimën dhe traditat folklorike të Kosovës. Çdo njeri duhet të fillojë nga diku, thoshte Pikaso. Emra fillon prej botës ku është rritur dhe mundohet të na tregojë gjërat që i ka përjetuar dhe i ka parë.

I qetë, i qeshur, plot energji dhe ide të pafundme! Ky është Artan Shabani, piktor nga profesioni, e prej pak ditësh në krye të Galerisë Kombëtare të Arteve. Ana profesionale le të mbetet tagër i kritikëve, pyetja që shtrohet sot për të është: a do të dijë ta menaxhojë ai Galerinë Kombëtare? Idetë nuk i mungojë. Tashmë, ai i ka hedhur ca prej tyre në letër. Një Galeri Kombëtare që merr shembull “Moma Museum” në New York ose si “Pompidu” e Parisit, ky është synim i tij. Në intervistën e vet për “Gazeta Shqiptare”, Shabani tregon punët e para që dëshiron të bëjë dhe rrugëtimin nga fëmijëria drejt detyrës së tanishme.

Keni marrë detyrën në krye të Galerisë Kombëtare prej pak ditësh. Çfarë mendoni se mund të ndryshoni në këtë institucion?
Si çdo strukturë e kulturës, mendoj se është e domosdoshme të shihet mënyra se si duhet rivitalizuar, për t’i dhënë oksigjen të freskët e të ri, në mënyrë që të shtohet në maksimum prania e artdashësit shqiptar dhe atij të huaj, siç janë turistët.

Si mund ta bëni këtë?
Duke kuruar në mënyrë të veçantë marketingun muzeal, duke njohur pikat e forta e të dobëta të galerisë, duke njohur e testuar publikun dhe kërkesat e tyre: çfarë duan ata që të ndryshojë këtu, çfarë duan të shohin të re, ndryshe nga ajo që kanë parë deri tani.
Galeria ka disa fonde me vepra të mbledhura këtu ndër vite.

A është menduar që këto fonde të risillen para artdashësve për ata që nuk e njohin atë art dhe autorët që s’janë më?
Është një ndër pikat kyçe të këndvështrimit tim, mënyra se si veprat e fondeve të galerisë (me mijëra) të jenë të pasqyruara për artdashësin. Veprat janë bërë që të shihen, të jenë të prekshme. Në mënyrë graduale, sepse nuk mund t’i nxjerrim të gjitha në bllok, pasi nuk ka hapësira, fondet do të nxirren nga aty ku janë. Jo të gjitha janë në gjendje të mirë, megjithatë publiku nuk do të përballet me ajër misteri mbi artin e vet. Ato vepra që janë të restauruara, do të jenë të ekspozuara dhe pse jo, një pjesë e tyre mund të shëtisë në muzeume botërore, mund të krijohen binjakëzime mes Galerisë Kombëtare dhe muzeumeve serioze. Këto do të bëhen me konsultime të vazhdueshme me Ministrinë e Kulturës.
Ju keni një eksperiencë të madhe ekspozimi në disa galeri e muze të rëndësishme të kulturës në Europë.

Cilin prej tyre do të merrni si shembull për Galerinë Kombëtare?
Ne si institucion do të kemi si model tonin disa prej tyre. Me modesti e përulje, këtë punë që kemi filluar do ta çojmë deri në fund. Puna kërkon pasion, dashuri e seriozitet, por kërkon që edhe të jesh i azhornuar me çfarë ndodh me skenarin botëror të artit që të jemi në të njëjtat përmasa. Do të aplikojmë eksperiencën e mbledhur ndër vite, duke pasur si shembuj: “Moma Museum” në New York, qendrën “Pompidu” në Paris, galerinë e artit modern në Torino, kështjellën e Rivolit, muzeumet e Venecias, apo ngjarjet e kulturës në Pragë.

Kur u prezantuat, kryeministri Rama premtoi reformë rrënjësore në art. Sa do iu ndihmojë ai juve, meqenëse vini nga e njëjta ‘familje’ e artit?
Më lejoni që ta falenderoj kryeministrin për vitalitetin që ai ka, për vëmendjen, për vizionin që ka zoti Rama kundrejt të gjitha strukturave të shoqërisë shqiptare. Ai vjen nga kultura dhe kjo është e dukshme, por jo nga shqiptarët. Është një model ndërkombëtar, pasi Edi Rama di të shikojë përtej dhe kjo është ndjeshmëria e një njeriu me përmasa europiane, përmasa qytetare dhe përmasa kulturore individuale. Brenda anatomisë së tij, Edi Rama ka një estetikë për sa i përket urbanizimit, peizazhit dhe asaj që stonon në natyrë; asaj që krijon kërcitje. Rama, për mendimin tim, është fat i madh dhe mbështetje. Kjo, jo vetëm shqiptarët dhe emigrantët që duan të kthehen në Shqipëri për të gjetur një situatë normale. Që të bësh një vend normal, është një punë që na përket të gjithëve ne. Është mbështetje morale e madhe, jo vetëm për kulturën, por edhe për institucionet, për t’i kthyer këtij vendi dinjitetin që meriton. Vendin e bëjnë njerëzit, transformimin jemi ne që mund ta shëmtojmë, kërcënojmë ose shpëtojmë.

Ju, prej sa kohësh e njihni kryeministrin Rama, që nga koha e Institutit së Arteve?
Kam vite që e njoh dhe ndjek metamorfozën e ndryshimit, ndiej figurën e politikanit artist, si rast unik dhe ndryshimet e dukshme në procesin e imazhit të vendit dhe elegancën e tij unike, kam bindjen dhe entuziazmin tim që kjo do perceptohet në shoqërinë shqiptare e cila e besoi totalisht, e votoi dhe përditë teston ndryshimin rrënjësor.

Sa ka ndryshuar Rama që nga koha e Akademisë e deri tani?
Në fakt këtë përgjigje e ka të qartë çdo shqiptar që ka jetuar në Shqipëri. Për mua që kam jetuar shumë vite – mbi 23 vjet jashtë Shqipërisë – e kam vizionin mbi këtë figurë me një respekt të veçantë, pasi e kam ndjekur në distancë, por e kam kuptuar shumë mirë vizionin e tij europian. Çdo njeri ka metamorfozën e vet që është produkt i eksperiencës së akumuluar dhe të jetuar. Unë, për herë të fundit e kam takuar kryeministrin gjatë prezantimit që m’u bë para pak ditësh. Isha shumë i emocionuar dhe kjo është shumë njerëzore. Në ato momente kryeministri Rama më ka dhënë besim dhe unë dua t’ia kthej 100-fish me përkushtimin tim ndaj detyrës që më është caktuar, është një përgjegjësi e madhe të cilën unë e përjetoj me shumë seriozitet.

Si ka qenë rrugëtimi i Artan Shabanit nga Akademia e Arteve deri më sot?
Po e nis që më herët, në fillore, ku unë mësoja violonçel e më vonë studiova për pikturë. Në vitet 1990 jam larguar nga Shqipëria për në Itali, ku jetova shumë kohë. Ka qenë një ikje normale, pa sens tragjik, kam ikur me pasaportë në një varkë në nëntor të vitit 1991. Ishte largim mëse normal në një kohë anormale. Kam qenë në Pulia si fillim, ku aplikova edhe talentin tim dhe pata ekspozitat e para. Më pas shkova në Trentino, në San Remo dhe më vonë u stacionova në Torino, që është kryeqytet i kulturës dhe i aristokracisë italiane
.
Kam jetuar edhe në Nicë, në jug të Francës, ku kam bërë rreth 40 ekspozita në pjesën e principatës së Montekarlos. Së fundmi atje ekspozova për 9 muaj “Imazhe të Shqipërisë”, ku portretizova figurën shqiptare. Kam ekspozuar edhe në Kanë, në Paris, Spanjë, Finlandë, Pragë, Athinë, Prishtinë, Stamboll, etj., etj. Në Bienalen e Pragës financova pavijonin shqiptar dhe kosovar, ku bëra bashkë për herë të parë artistët tanë. Nuk kërkova asgjë nga Shqipëria e Kosova, doja vetëm të bëja bashkë artistët kombëtarë. Një ndër projektet e para të GKA është një ekspozitë e artistëve historikë shqiptarë në galerinë e Prishtinës.

Cilat janë gjërat më të para që do bëni në GKA?
Çdo institucion kur shihet me sy të freskët vëren nevojën për të bërë diçka tjetër. Sigurisht, paraardhësi im ka bërë më të mirën e mundshme, por unë e shoh me një tjetër këndvështrim.

Do filloj nga pjesa e ndriçimit të jashtëm. Po punoj për të siguruar një sponsorizim nga një studio arkitekture italo-shqiptare për një ndriçim profesional që të shkëlqejë fasadën. Do rishihet struktura e galerisë dhe do të propozojmë një degë të marketingut muzeal, pasi kjo galeri ka shumë nevojë të gjenerojë ekonomi. Kjo duhet bërë që GKA të jetë autonome e të mos ketë nevojë që për çdo gjë të trokasë në dyer të tjera. Me një strategji të zgjuar, do të krijojmë mundësi për të thithur fonde nga donatorët, artistët e dashamirësit e artit. Duhen krijuar binjakëzime që galeria të bëhet e njohur edhe jashtë./bw/