Nga Mehmet Elezi
Në gjuhën tonë të bukur: shqip
1. I gjerë apo i gjërë?
Pre e trysnisë dialektore kanë rënë edhe hartuesit e rregullave të drejtshkrimit të shqipes. Mjaft herë duke dalë hapur edhe kundër vetvetes.
Siç dihet, në bazë të rregullave drejtshkrimore, ato fjalë që në gegërisht kanë a hundore, në toskërisht, pra edhe në standard, në vend të a-së hundore marrin ë. Për shembull nanë – nënë; ranë – rërë; i gjanë – i gj…
Jo, këtu ndal. Për çudi për mbiemrin i gjërë është bërë një përjashtim që vështirë përligjet gjuhësisht. Ani pse në gegërisht thuhet i gjanë, në standard u dashka shkruar me e, i gjerë dhe jo me ë, i gjërë, siç është rregulli i përgjithshëm. Arsyeja? Sepse në Gjirokastër i thënkan Mali i Gjerëdhe jo Mali i Gjërë!
Në u ndjektë kjo logjikë këmbëshkurtë, tejet lokaliste, edhe lumit nuk duhet me i thanë lumi, porluma. Sepse në Kukës është krahina e Lumës (dhe jo e Lumit) dhe në Tropojë është bjeshka e bukur që vendasit i thonë Luma e Gashit (dhe jo Lumi i Gashit).
Ku di unë çfarë bëj unë, thotë ushtari i mirë Shvejk.
2. I shkurtër, pse jo dhe i gjatër?
Tjetër përjashtim jashtë logjikës gjuhësore.
Sipas rregullave të drejtshkrimit, i shkurtër. Kështu e kanë fjalorët normative të akademisë.
Nga doli kjo bashkëtingëllore r në fund? Në shqip thuhet i butë, i urtë, gurtë dhe nuk thuhet i butër, i urtër, i gurtër. Dhe më tej, i gjatë, i thatë dhe jo i gjatër, i thatër. Në përputhje me këtë pjesa më e madhe e shqiptarëve i thonë i shkurtë, pa r.
Janë mbiemrat i kaltër, i pastër, por ata përfaqësojnë rast tjetër. Ndryshe nga ç’ndodh te i shkurtër,te këta mbiemra r-ja në fund është pjesë e temës, domethënë pjesë e fjalës që mbetet pasi t’i hiqen mbaresat. Po të thuhet i kaltë, pa r, del fjalë pa kuptim, ndërkohë që i shkurtë, pa r, ka kuptim të plotë. Edhe fjalët e formuara prej kaltër, pastër ruajnë r-në e fundit, sepse e kanë pjesë të temës. Thuhet kaltërsi dhe jo kaltësi, pastërti dhe jo pasti. Thuhet kaltëron dhe jo kalton, pastron dhe jopaston. Te mbiemri i shkurtër, r-ja në fund është e qepur, nuk bën pjesë në temën e fjalës dhe nuk sjell përmbajtje a ngjyresë (nuancë) të re kuptimore. Në të gjitha fjalët e tjera të kësaj çerdheje fjalësh kjo r bie. Thuhet shkurtësi dhe jo shkurtërsi, shkurton dhe jo shkurtëron, shkurtim dhe joshkurtërim, shkurtore dhe jo shkurtërore.
Atëherë për ç’arsye normëzohet i shkurtër? Mbase kanë dashtë me sfidue përmbajtjen e fjalës, duke e zgjatur atë formalisht. Çka nuk bën vaki.
3. Parku i Valbonës midis ujqëve dhe deleve
Në përjashtimin te mbiemri i gjerë, që u shtjellua më lart, e keqja qëndron te thyerja pa arsye e rregullave të brendshme të gjuhës, por, të paktën, nuk krijohen keqkuptime përmbajtësore. Por ka raste të tjera kur ngatërrimi i e-së me ë-në, falë shpërfilljes së realitetit gjuhësor në fjalorët normativë dhe në rregullat e drejtshkrimit, përmbys krejt kuptimin e fjalës. Përcjell saktësisht kumt të kundërt.
Në mes të fshatit Valbonë, pjesë e parkut kombëtar me të njëjtin emër, është një fushë e pazakontë.
Kjo fushë, së cilës ende nuk po i zëmë në gojë emrin, është e veshur me pisha të larta të llojit hormoq, halor i rrallë me bukuri hutuese. Mund të renditet ndër princat e pyjeve halorë.
Në këtë fushë, së cilës ende nuk po i zëmë në gojë emrin, lumi luan symshel (kukafshehtas). Pasi del prej malit dhe lëshohet turr luginës, Valbona përbiron e tretet zallishtes, humb tërësisht, për t’u rishfaqur papritmas pak më poshtë, riburon duke u kulluar përmes gurëve të zallit.
Nga kjo fushë, së cilës ende nuk po i zëmë në gojë emrin, malet çohen dy mijë metra mbi krye. Dy mijë metra mbi sipërfaqen e fushës dhe jo mbi det.
Tipari tjetër i veçantë i kësaj fushe lidhet pikërisht me emrin e saj. Shpesh gazetarët që ftohen atje për marketing të parkut turistik e pagëzojnë Fusha e Gjësë. Madje ndodh që “sqarojnë”: fusha e bagëtive.
Dhe kështu bëhet përmbysja. Ajo nuk quhet fusha e bagëtive. Quhet, përkundrazi, fusha e bishave!
Emri gjê, me e hundore, është krejt tjetër prej gjâ / gjë, që do të thotë bagëti. Gjê do të thotë egërsirë, duke nënkuptuar sidomos ujkun dhe arushën. Barinjtë pyesin shoqi-shoqin: si i ke gjanë (bagëtinë)? Dhe: a ju ka mërzitë gjêja (bisha)? Edhe në kuptimin e figurshëm. Për një njeri të paqytetëruar, që nuk di me u sjellë, thuhet: Mos u merr me të, ai asht gjê mali.
Fjala gjê në thelb lidhet me foljen me gjuejtë. Eshtë e përhapur në trevat veriore, ka hyrë edhe në letërsi (te Fishta e të tjerë). Prej gjê është krijuar një çerdhe e tërë fjalësh të pastra shqipe si:
-Me gjêtue – me dalë për gjueti. “Me gjêtue krajli kish dalë…” thuhet në një Këngë të Kreshnikëve (Rrëmbimi i së shoqes së Mujit).
-Mbiemri gjêtar, – e, për macen që gjuan fort minj ose për qenin e gjahut, që ka nuhatje të zhvilluar dhe nuk është dembel.
-Fjala gjê ka hyrë edhe në emërvende (toponime), si Fusha e Gjêsë në Valbonë, Shpella e Gjêsë e të tjera.
Fjalorët e Akademisë nuk e kanë këtë çerdhe fjalësh. Gazetarët i bien shkurt, Fusha e Gjësë. Nuk është faji i tyre. Ashtu e kuptojnë dhe nuk hulumtojnë më tej. Ata janë formuar në një shkollë e mjedis gjuhësor me standardin e hartuar me kritere politike dhe oruelliane, sipas një filozofie përjashtuese.
Banorët e Valbonës e të krejt rrethinës hapin sytë: nga na doli kjo e ashtuquajtur fushë e gjësë, e bagëtive? Ne i kemi pasë thënë prore Fusha e Gjêsë, e bishave.
Prapëseprapë jo keq. Kështu të paktën formalisht shpronësohet ujku. Ua marrin fushën bishave (gjêsë) dhe ua japin deleve e dhive (gjësë)…