Shkruan: Musa BUSHRANI
Romani “Era dhe Rroni – Një histori dashurie” i Osman Gorancit është një vepër që ndërtohet mbi dramën e brendshme të individit dhe mbi përplasjen e tij me një realitet shoqëror të ashpër, shpeshherë çnjerëzor. Autori zgjedh të rrëfejë jo thjesht një histori dashurie, por një fat njerëzor të thyer, duke e vendosur njeriun përballë vetmisë, kujtesës dhe mbijetesës morale. Në qendër të romanit qëndron Era, një grua e verbër, figura e së cilës shndërrohet në metaforë të errësirës fizike dhe ndriçimit shpirtëror.
Ngjarjet zhvillohen kryesisht në një park urban, hapësirë që funksionon si skenë simbolike e rrëfimit. Parku nuk është vetëm vend takimi, por një territor i ndërmjetëm mes së kaluarës dhe së tashmes, mes kujtesës dhe harresës. Aty përplasen fati i Erës dhe ai i Rronit, dy qenie të lënduara nga jeta, të cilat ribashkohen pas shumë vitesh vetëm për të kuptuar se koha i ka ndarë në mënyrë të pakthyeshme. Ky takim i vonuar e shndërron romanin në një elegji të dashurisë së humbur.
Autori përdor një narracion linear, të ndërthurur me monologë të brendshëm dhe dialogë të ngarkuar emocionalisht. Pikërisht monologët e Erës janë ndër pjesët më të fuqishme të romanit, sepse përmes tyre lexuesi hyn në botën e saj të brendshme, një botë ku verbëria nuk është mungesë shikimi, por mënyrë e veçantë e të kuptuarit të jetës. Era shprehet:
“Unë nuk i shoh fytyrat, por i njoh zërat. Njerëzit për mua janë tinguj dhe frymëmarrje.”
Ky citat shpreh qartë filozofinë e personazhit dhe mënyrën se si autori e zhvendos perceptimin nga pamja në ndjesi.
Një nga temat qendrore të romanit është vetmia. Ajo shfaqet si gjendje psikike, por edhe si realitet shoqëror. Era, pavarësisht se jeton mes njerëzve, mbetet thellësisht e vetmuar. E njëjta gjë vlen edhe për Rronin, i cili endet nëpër jetë i ngarkuar me kujtime dhe zhgënjime. Dashuria e tyre nuk është më premtim i së ardhmes, por plagë e së kaluarës.
Në një moment rrëfimi thuhet:
“Dashuria jonë nuk u plak, por u mpak nga heshtja.”
Kjo fjali sintetizon dramën e dy personazheve dhe filozofinë tragjike të romanit.
Prostitucioni, si temë delikate dhe tabu, trajtohet nga Goranci me maturi dhe ndjeshmëri. Ai nuk e përdor si mjet sensacional, por si pasojë të rrethanave shoqërore dhe ekonomike. Era nuk paraqitet si figurë e degraduar, por si qenie që ruan dinjitetin dhe pastërtinë shpirtërore përkundër fatit të saj të rëndë. Autori e thekson këtë përmes një dialogu domethënës:
“Trupi mund të shitet, por shpirti jo. Atë nuk ma ka blerë askush.”
Ky citat përforcon idenë se romani nuk merret me moralizim, por me analizë humane të jetës.
Stili i Osman Gorancit është i qartë, i pasur me figura letrare dhe me një gjuhë që herë merr ngjyrim poetik, herë bëhet e ashpër dhe realiste. Simbolika është e pranishme në mënyrë të vazhdueshme. Shkopi i bardhë i Erës simbolizon jo vetëm verbërinë, por edhe drejtimin dhe qëndrueshmërinë e saj morale. Lumi, parku dhe errësira shndërrohen në simbole të rrjedhës së jetës dhe të paqëndrueshmërisë së fatit njerëzor.
Në planin shoqëror, romani shfaq një kritikë të heshtur ndaj një shoqërie që i lë të pambrojturit në margjina. Gratë, të verbërit dhe njerëzit pa mbështetje institucionale paraqiten si viktima të një sistemi indiferent. Megjithatë, autori nuk bie në pesimizëm absolut. Përkundrazi, ai ofron një mesazh të qartë për qëndresën njerëzore. Era, edhe pse e verbër dhe e lodhur nga jeta, mbetet figurë e fortë morale, një shembull i stoicizmit modern.
Në përfundim, “Era dhe Rroni – Një histori dashurie” është një roman që tejkalon kufijtë e një rrëfimi sentimental. Ai shndërrohet në një tekst të thellë psikologjik dhe social, ku dashuria, vetmia dhe dinjiteti njerëzor ndërthuren në mënyrë organike. Osman Goranci arrin të krijojë një vepër që flet qetë, por godet thellë, duke i ftuar lexuesit të reflektojnë mbi fatin e njeriut në një botë që shpesh sheh, por nuk ndien.