Shkruan: Besim Muhadri
1. Konteksti historik dhe etnografik
Krahina e Hasit përbën një nga zonat më të pasura dhe më të rëndësishme të trashëgimisë gojore shqiptare, ku epika heroike, këngët historike dhe rrëfimet tradicionale kanë zënë një vend qendror në jetën shpirtërore dhe shoqërore të banorëve. Këto forma të krijimtarisë gojore janë ruajtur dhe transmetuar brez pas brezi, duke shërbyer si mjete të rëndësishme për përcjelljen e kujtesës kolektive, normave morale dhe vlerave kulturore të komunitetit. Në këtë kontekst, figura e lahutarit ka pasur një funksion thelbësor dhe shumëplanësh.
Ai nuk ka qenë vetëm interpretues i këngëve epike, por edhe një ruajtës i historisë lokale, një kronist popullor dhe një bartës i identitetit kulturor të krahinës. Përmes lahutës dhe këngës, lahutari ka transmetuar ngjarje historike, figura heroike dhe episode të rëndësishme të së kaluarës, duke i dhënë formë artistike përvojës historike të komunitetit.
Jemin Zenel Ukperaj (1905–1993) përfaqëson një nga shembujt më domethënës të këtij roli në Has gjatë shekullit XX. Veprimtaria e tij si lahutar mishëron ndërthurjen midis traditës gojore, kujtesës historike dhe identitetit krahinor, duke e vendosur atë në vazhdimësinë e një tradite të gjatë epike që ka luajtur një rol të rëndësishëm në ruajtjen dhe transmetimin e trashëgimisë kulturore shqiptare.
2. Jeta dhe formimi
Jemin Zenel Ukperaj lindi më 1905 në fshatin Perollaj, në një familje me tradita atdhetare dhe malësore, ku ndjenja e përkatësisë kombëtare dhe respekti për zakonet e trashëguara zinin një vend të rëndësishëm në edukimin familjar. Rrethanat historike të fillimshekullit XX, të shënuara nga përpjekjet për mbrojtjen e trojeve shqiptare, ndikuan drejtpërdrejt në formimin e hershëm të personalitetit të tij.Babai i tij, Zenel Kadria, ra dëshmor në shtator të vitit 1913 në Qafë Dielli, gjatë luftimeve për mbrojtjen e kufijve të Shqipërisë kundër forcave malazeze, pas thirrjes së Isa Boletinit. Humbja e të atit në rrethana të tilla la gjurmë të thella në jetën dhe formimin shpirtëror të Jemin Ukperajt, duke ushqyer tek ai një ndjenjë të fortë respekti për sakrificën, atdhedashurinë dhe historinë kombëtare, tema që më vonë do të gjenin shprehje edhe në repertorin e tij epik.
Që në moshë të re, Ukperaj u mor me blegtori dhe bujqësi, duke ndjekur mënyrën tradicionale të jetesës së banorëve të Hasit. Kjo formë jetese e lidhur ngushtë me natyrën dhe ritmet sezonale krijoi kushtet e përshtatshme për njohjen dhe përvetësimin e këngëve epike, të cilat shoqëronin punën, pushimet dhe tubimet shoqërore. Verat i kalonte në bjeshkët e (N)Ishtidimit të Pejës, Dobërdolit dhe Kusheticës, hapësira që shërbenin si qendra të rëndësishme të shkëmbimit kulturor ndërmjet barinjve, rapsodëve dhe lahutarëve nga Hasi, Malësia e Gjakovës, Reka dhe Nikaj-Mërturi. Në këto mjedise malore, përmes dëgjimit, bashkëkëngimit dhe përvojës së drejtpërdrejtë, Jemin Ukperaj u njoh me repertore të ndryshme epike dhe me stile të ndryshme interpretimi, duke hedhur kështu bazat e formimit të tij si lahutar dhe bartës i traditës gojore. Pikërisht në këto mjedise, Jemin Zenel Ukperaj u formua dhe u konsolidua si lahutar. Përmes dëgjimit të vazhdueshëm, pjesëmarrjes aktive dhe ndërveprimit me bartës të njohur të traditës epike nga krahina të ndryshme, ai përvetësoi repertorin epik, strukturat poetike dhe teknikat interpretative të këngës me lahutë. Bjeshkët, në këtë kuptim, përbënin një hapësirë formuese joformale, por thelbësore, për transmetimin e epikës dhe për ruajtjen e vazhdimësisë së saj.
3. Repertori dhe veprimtaria folklorike
Jemin Zenel Ukperaj njihej për një repertor të pasur, të gjerë dhe relativisht të qëndrueshëm, i cili dëshmon për një kujtesë të jashtëzakonshme dhe për një përkushtim të madh ndaj traditës gojore. Ai mbante mend dhe interpretonte rreth tridhjetë këngë të ciklit të kreshnikëve, rreth pesëdhjetë këngë historike, si dhe një numër të konsiderueshëm këngësh lirike popullore, që pasqyronin dimensione të ndryshme të jetës shoqërore dhe shpirtërore të komunitetit.Interpretimi i tij shoqërohej gjithmonë me lahutë, instrument që në traditën shqiptare lidhet ngushtë me epikën heroike dhe me funksionin narrativ të këngës. Lahuta nuk shërbente vetëm si mjet muzikor, por edhe si element strukturor që orientonte rrëfimin epik, theksonte momentet kyçe dhe i jepte këngës një ritëm dhe solemnitet karakteristik.
Veçoria kryesore e Jemin Ukperajt qëndronte në aftësinë për të ruajtur strukturën tradicionale të këngëve, si në aspektin tekstor ashtu edhe në atë melodik. Ai i përcillte këngët pa ndërhyrje të dukshme individuale, duke respektuar variantet e trashëguara dhe duke shmangur ndryshimet personale që mund të deformonin formën tradicionale. Pikërisht kjo e bën repertorin dhe veprimtarinë e tij një burim të çmuar për studimet folklorike dhe etnomuzikologjike, si dhe një dëshmi të rëndësishme për mënyrat tradicionale të transmetimit të epikës shqiptare.
4. Lahutari si rrëfimtar historie dhe autoritet shoqëror
Përveç veprimtarisë së tij artistike si lahutar, Jemin Zenel Ukperaj ishte edhe një njohës i thellë dhe rrëfimtar i ngjarjeve historike lokale dhe kombëtare. Si bashkëkohës i figurave të njohura të Hasit, ndër to edhe Bajram Sylë Kurpali, ai ruante në kujtesë episode dhe përjetime historike që nuk ishin dokumentuar në burime të shkruara, por që jetonin në kujtesën kolektive të komunitetit. Këto rrëfime, të përcjella përmes bisedave, këngëve dhe tregimeve, përbëjnë një burim të rëndësishëm për rindërtimin e historisë lokale dhe për kuptimin e përvojës historike të banorëve të krahinës.Që në moshën 16-vjeçare, Jemin Ukperaj u ngarkua me zotshpillëk, një funksion që kërkonte maturi, ndershmëri dhe njohje të thellë të zakoneve tradicionale. Ky besim i hershëm i komunitetit i mundësoi atij të krijonte lidhje të ngushta me pleqnarë, oratorë dhe burra të urtë të kohës, duke u përfshirë drejtpërdrejt në jetën shoqërore dhe institucionet tradicionale të vetëqeverisjes lokale.Gjatë jetës së tij, Jemin Ukperaj u ftua shpesh për ndarje pleqnie dhe për zgjidhje konfliktesh jo vetëm në Has, por edhe në Kosovë dhe në Rrafshin e Dukagjinit. Autoriteti i tij nuk buronte nga pushteti formal, por nga reputacioni i fituar përmes mençurisë, drejtësisë dhe integritetit moral. Në këtë kuptim, ai përfaqësonte modelin tradicional të lahutarit si figurë e shumëfishtë: artist, rrëfimtar historie, ndërmjetës shoqëror dhe bartës i normave etike të komunitetit.
Përfundime
Figura e Jemin Zenel Ukperajt përfaqëson një model të plotë dhe përfaqësues të lahutarit tradicional shqiptar, në të cilin ndërthuren rolet e bartësit të epikës gojore, ruajtësit të kujtesës historike dhe aktorit aktiv në jetën shoqërore të komunitetit. Veprimtaria e tij artistike dhe shoqërore dëshmon për funksionin e shumëfishtë që lahutari ka pasur në shoqërinë tradicionale të Hasit, ku kënga epike nuk ishte vetëm formë artistike, por edhe mjet edukimi historik, moral dhe identitar.
Përmes repertorit të tij të pasur dhe respektimit rigoroz të strukturave tradicionale të këngës epike, Jemin Ukperaj kontribuoi në ruajtjen dhe transmetimin e një trashëgimie gojore me vlera të veçanta kulturore dhe historike.
Roli i tij si rrëfimtar i ngjarjeve të pashkruara dhe si autoritet moral në popull e vendos atë në vazhdimësinë e figurave tradicionale që kanë garantuar mbijetesën e kujtesës kolektive shqiptare në kushte historike të vështira.
Vdekja e tij më 30 nëntor 1993 në Kukës shënoi humbjen e një prej përfaqësuesve të fundit të kësaj tradite në Has, në një periudhë kur proceset e modernizimit dhe ndryshimet shoqërore po ndikonin ndjeshëm në zbehjen e mekanizmave tradicionalë të transmetimit të epikës. Megjithatë, trashëgimia folklorike dhe etnografike e Jemin Zenel Ukperajt mbetet një burim me vlerë të veçantë për studimin e epikës shqiptare, etnomuzikologjisë dhe kulturës malësore, duke përfaqësuar një dëshmi të gjallë të rolit që individi mund të luajë në ruajtjen e identitetit kulturor të një populli.
Banesat më të kërkuara në Prizren – Bëhu pronar në Foleja Residence!
Kompleksi ‘Newco Elan’ ofron banesa të ëndrrave tuaja në zemër të Prizrenit
‘Toni Residence’ – Mos e humb rastin për të blerë banesën tënde në Prizren
Hapësira me qira në objektet e reja te ‘RENELUAL TAHIRI’ në Prizren
